Zapiski o polskich spiskach, 1906r.

Zapiski o polskich spiskach, 1906r. - Mikołaj Berg

Tak więc N. W. Berg miał w swych rękach najbogatsze materiały, w podobnych warunkach udostępniane tylko nielicznym historykom. Były to oryginalne akta śledcze, nieraz tylko co zakończone. (Prawdopodobnie autor miewał niekiedy możność uściślania poszczególnych okoliczności za pośrednictwem członków komisji śledczej, ponieważ wielu wybitnych działaczy powstania, jak Awejde, Janczewski czy Daniłowski, 'przebywało jeszcze w warszawskiej Cytadeli. Są to jednakże tylko przypuszczenia. W każdym razie notatki Awejdego, Majewskiego, Waszkowskiego i kilku innych zostały mu przekazane od razu bezpośrednio przez namiestnika). Jeżdżąc po Królestwie Polskim w celu ■sprawdzenia i uściślenia danych „Żumała wojennych diejstwij“, ·Ν. W. Berg zbierał od naczelników wojennych potrzebne mu informacje, ale nie pomijał też okazji notowania indywidualnych relacji o poszczególnych epizodach stłumienia powstania. Jak sam wspomina, uważano go za krewnego namiestnika i „opowiadano mu wszystko, posuwając się w szczerości dalej, niż to było konieczne“ 22. Z drugiej strony, mieszkając w Warszawie, 'Berg z roku na rok coraz bardziej wchodził w środowisko polskie, umacniał kontaklty, które nawiązał już wcześniej w związku z badaniami literatur słowiań­ skich. Przyjęcie stanowiska lektora języka i literatury rosyjskiej w Szkole Głównej pdd koniec 1867 r. 'związki .te umocniło, 'tym bardziej że swojej sympatii do Polaków Berg nie ukrywał; nawet po jego śmierci z czarnosocinnego obozu padały pod jego adresem zarzuty o „spolaczeniu“ . Mó­ wiono, że pozośtał na Stałe w Warszawie, że ożenił się z Polką i, co najważniejsze, że nie zgadzał się 'z czarnosocinną oipinią o Polakach. Berg był jednym z nielicznych przedstawicieli rosyjskiego środowiska urzędniczego w Warszawie, którego .podejmowano w polskich domach. Nie tylko zresztą w Warszawie (n.p. w kółku Łuszczewskiej-Deotymy), lecz również za granicą, w szczególności zaś w domu J. I. Kraszewskiego, gdzie uchodził za „swego człowieka“ . Te stałe i, dodajmy, przyjazne stosunki ze środowiskiem polskim pomogły Bergowi w zebraniu takich faktów dotyczących powstania, które nie znalazły odzwierciedlenia w żadnych dokumentach. Tym bardziej że nierzadko świadomie zwracał się do swych polskich przyjaciół 'z prośbą o wytłumaczenie niejasnych momentów, które znał jedynie z dokumentów oficjalnych. W podobnych wypadkach „Zapiski“ Berga stanowią niekiedy jedyne źródło dla póź­ niejszych historyków, tak jak i wówczas, gdy autor wyzyskiwał niezachowaine notatki działaczy powstańczych: Majewskiego, Waszkowskiego i innych (do tego typu zaginionych materiałów należy również dziennik płk. N. E. Kriwonosowa). Nawet zapiski Awejdego, które stanowiły rzadkość bibliograficzną, późniejsi badacze cytowali często według Berga. Po zakończeniu pracy (pod koniec 1868 r.) wynikła kwestia jej publikacji. Do tego konieczne było uzyskanie zgody namiestnika Królestwa Polskiego. Początkowo Berg zamierzał opublikować „Zapiski“ w Warszawie. Na początku marca 1869 r. donosił OPogodmowi, iż namiestnik w zasadzie jest Skłonny wyrazić zgodę na drukowanie „Zapisek o powstaniu 1863 roku“ , jednakże pragnąłby uprzednio „raz jeszcze przejrzeć rękopis i zaznaczyć w nim niewłaściwe miejsca“ , tym bardziej że tekst, który mu dawniej przedstawiono, uległ znacznym zmianom.