Z dziejów Hajdamaczyzny Tom 1 i 2 1905 r.

Z dziejów Hajdamaczyzny Tom 1 i 2 1905 r. - Henryk Mościcki

Część 1 - str.

151 Część 2 - str. 168

Hajdamaczyzna (z tur. hajdamak = ścigać, z ukr. hajdamaka) – pojęcie używane dla określenia XVIII-wiecznych hajdamackich (kozackich) rebelii na Ukrainie Prawobrzeżnej wchodzącej w skład I Rzeczypospolitej; wyrażenie odnoszące się w szczególności do czasów koliszczyzny. Hajdamacy (ukr. гайдaмаки), lp. hajdamaka (z tureckiego hajdmak – rabować, grabić, ścigać, pędzić) – uczestnicy zbrojnych napadów rozbójniczych na terytorium Ukrainy Prawobrzeżnej w składzie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku. Wywodzili się ze zbiegłego ukraińskiego chłopstwa, zubożałych mieszczan i Kozaków zaporoskich, łączyła ich wspólna profesja – na co dzień działali w luźnych grupach trudniących się rozbojem i na­padami. Według Karola Mazura, hajdamaków od zwykłych bandytów różnił fakt, że ucieleśniali społeczny protest ukraińskich chłopów przeciwko wyzyskowi panów. Zarys historyczny W późniejszej Galicji zwani „opryszok”, hajdamacy rekrutowali się spośród Kozaków, zbiedniałej lub pańszczyźnianej miejscowej czerni, fornali, a nawet rzemieślników i drobnych mieszczan.   Tworzyli niezorganizowane grupy (na czele większych „oddziałów” rozbójników stał ataman), które napadały w celach rabunkowych na miasteczka, dwory i klasztory, posiadłości dzierżawców i bogatych chłopów, w szeregu przypadków mordując polską szlachtę, księży rzymskokatolickich i unickich, żydowskich karczmarzy i lichwiarzy. Hajdamacy z chłopami stosunki mieli raczej dobre, a to że ich nie atakowali przysparzało im popularności. To powodowało, że chłopi często z nimi współpracowali dostarczając im schronienia i informacji[2]. Hajdamacy dokonywali swoich wypraw łupieżczych organizując się głównie na Zaporożu, skąd przechodzili na Kijowszczyznę i tutaj pozyskiwali miejscową czerń. Taktyka napadów opierała się na wypracowanych przez wieki metodach stepowego rozbójnictwa. W bezpiecznym miejscu Kozacy zakładali tzw. „kosz” (obóz), skąd wypuszczano zagony w celach rabunkowych; po zakończeniu grabieży wycofywano się zazwyczaj w rozproszeniu, wykorzystując znakomitą znajomość terenu, co pozwalało uniknąć ewentualnych walk na otwartym polu.   Przyjmuje się, że ofiarą ich padło w czasie koliszczyzny (1768) ponad 100 tys. osób. Nieliczne oddziały polskie na Naddnieprzu oraz prywatne armie magnatów nie dawały sobie z nimi rady[3], tak że wzywano parę razy na pomoc armię Imperium Rosyjskiego. Po zwycięstwach nad hajdamakami byli oni surowo karani za swoją działalność, często okaleczani, lub skazywani na karę śmierci.   Hajdamacy weszli do literatury m.in. przez poemat Tarasa Szewczenki Hajdamacy (1841). Ich imię nosił narodowo-demokratyczny tygodnik „Hajdamaky”, ukazujący się we Lwowie w latach 1902-1907 pod redakcją Mychajła Petryckiego i Sembratowycza. Pod tym samym tytułem wychodził w Nowym Jorku w latach 1909-1916 tygodnik skrajnej lewicy imigrantów pochodzenia ukraińskiego w USA, zorganizowanych w związku wzajemnej pomocy „Hajdamaky” pod kierownictwem I. Borodajkiewicza. O powstaniach hajdamaków pisali również Seweryn Goszczyński w Zamku kaniowskim[4] i Juliusz Słowacki w Śnie srebrnym Salomei.