Powrót Odysa, 1908 r.

Powrót Odysa, 1908 r. - Stanisław Wyspiański

„Powrót Odysa” Wyspiański nie poprzestał na ryzykownej reinterpretacji „Iliady”, silna potrzeba osobista pchnęła go do podobnej interpretacji drugiego eposu Homera. Trudno jednak byłoby wyobrazić sobie dwa bardziej różniące się od siebie dzieła niż „Achilleis” i „Powrót Odysa”, mimo mylnej tendencji do nazywania ich dyptykiem. Są one kolejnym dowodem na to, że Wyspiański niechętnie się powtarzał, być może nawet nie był do tego zdolny. Niemal każde dzieło stanowiło dla niego oddzielny problem intelektualny, wyobrażeniowy i strukturalny. Dlatego też stwierdzenie, że Wyspiański nie pozostawił po sobie żadnego charakterystycznego typu dramatu wydaje się nieuzasadnione. Odwrócenie historii Sztuka o powrocie Odysa do domu jest całkowitym odwróceniem opowieści homeryckiej. Tam zakończenie było szczęśliwe, tutaj otwiera najtragiczniejsze perspektywy i wyraża tragiczne rozumienie ludzkiego życia. Idyllicznemu, dodającemu ducha optymizmowi Homera przeciwstawia skrajnie pesymistyczny obraz bohatera. Akcja rozpoczyna się o zmierzchu. Odys, nie rozpoznany i nie do rozpoznania w żebraczych łachmanach, staje przed swą królewską rezydencją w Itace. Przyjęty przez starego gadatliwego pastucha Eumejosa, w ciszy przysłuchuje się jego paplaninie o wszystkim, między innymi o mieszkającej w domu Odysa zgrai zalotników jego żony i o sobie samym. Żadna z tych wiadomości nie jest krzepiąca ani pochlebna. Sługa mówi bowiem: „Człowiek, który tu rządził – był taki – jak oni!”13. Dochodząca z dworu pieśń śpiewaka Femiosa o tułaczce zwycięzcy spod Troi doprowadza do częściowego ujawnienia jego tożsamości jako weterana wojny trojańskiej. Odkrycie to działa jak otwarcie śluzy. Długi monolog Odysa zamienia się w wylew osobistych uczuć. Odys jest człowiekiem przeklętym, prześladowanym przez bogów, nałogowym mordercą. W odruchu nagłej, niekontrolowanej furii uderza sympatycznego, niewinnego i rozmownego starca. Ten, tuż przed śmiercią, rozpoznaje w zabójcy swojego pana. Odys z przerażeniem ucieka z miejsca zbrodni.