W kręgu myśli pozytywistycznej

W kręgu myśli pozytywistycznej - Antoni Baczewski

Ideologia pozytywizmu buduje się na czterech głównych prądach. Wszystkie one zrywają z założeniami poprzedniej epoki. Pierwsze z założeń pozytywizmu sformułował Herbert Spencer. Założenie to opierało się o przekonanie, że społeczeństwo w swojej strukturze i prawach rządzących jego sprawnym funkcjonowaniem przypomina żywy organizm. Tak jak w organizmie, żeby całość działała sprawnie, wszystkie organy-elementy muszą być zdrowe. Oznacza to konieczność współdziałania poszczególnych elementów w imię całościowo pojmowanego dobra oraz odpowiednią opiekę nad poszczególnymi organami, których niedyspozycja wpływa na całokształt procesów organizmu- społeczeństwa. Organicyzm Spencera w praktyce postulowała konieczność zaopiekowania się upośledzonymi warstwami społeczeństwa- robotnikami, chłopami, miejską biedotą- bo bez rozwoju tych warstw całe społeczeństwo nie może być zdrowe i sprawnie działające. Kolejną ważną teorią był Scjentyzm- a więc przekonanie o wartości nauki, przejawiający się w rozwoju nauk ścisłych, dążeniu do usprawniania pracy, do polepszenia bytu w danym społeczeństwie poprzez wynalazki. Autorem tej teorii był Comte. Ze scjentyzmem i organicyzmem łączył się także utylitaryzm- przekonanie o tym, że każda jednostka, element społecznego organizmu, musi być dla całej struktury użyteczna, musi działać na jej korzyść, która jest jednocześnie korzyścią dla niej samej- jako nieodłącznego, organicznie związanego ze społeczeństwem bytu (Mill). Najbardziej ogólnym przekonaniem wyrażającym ogólną tendencję osiągania postępu i zmian był ewolucjonizm- niczego nie da się osiągnąć gwałtowna rewolucją, do wszystkiego potrzebne są stopniowe, właśnie ewolucyjne przemiany. Jak widać już z ogólnych założeń epoki, w jej centrum stanęło ogólnie pojmowane społeczeństwo- już nie wybitna jednostka- przewodnik narodu. Stopniowe przemyślane przemiany, odpowiednia praca wewnątrz społecznych struktur, przy wykorzystaniu zdobyczy nauki dla dobra ogółu, a także osobnicze poczucie konieczności bycia przydatnym społeczeństwu miały doprowadzić do wykształcenia się szczęśliwego, równego i dostatniego społeczeństwa. W Polsce znajdujące się pod zaborami idee społeczne przekładały się także na narodowe: tylko bowiem silne i nowoczesne społeczeństwo mogło kiedykolwiek znów myśleć o wolności. Ideologia społecznych przemian musiała zaowocować w literaturze, w jej tematyce i formie. Popularne stają się formy literatury interwencyjnej i zaangażowanej- nowelistyka, publicystyka, powieści tendencyjne. Recepty na rozwój i przyszłe szczęśliwe społeczeństwo były bardzo różne, bo i problemów do rozwiązania było bez liku. Przede wszystkim należało zająć się lekceważoną dotąd warstwą społeczną, która wreszcie zaczęła być zaliczana w poczet narodu- chłopami. Wsie były siedliskiem ciemnoty, chorób i analfabetyzmu. Stąd idea pracy u podstaw- stopniowego cywilizowania i kształcenia mieszkańców wsi, aby uczynić z nich pełnoprawnych i pełnowartościowych obywateli (ten problem, i skutki zaniedbań w tej sferze poruszane są przede wszystkich w nowelistyce Sienkiewicza- "Janko Muzykant", "Szkice węglem", Bolesława Prusa "Antek".). Nie tylko jednak wsie pełne były nędzy i ludzkiej tragedii. Miasta, w których powstawała nowa warstwa- robotników, intelektualistów i ubogich urzędników również wymagały podjęcia działań w celu pomocy ludziom. Ideę tę ujęto w pojęcie humanitaryzmu- zwrócenia się w stronę człowieka, ofiary przemian kapitalistycznych (np. w nowelistyce Marii Konopnickiej- "Miłosierdzie gminy"). Kolejną upośledzoną warstwą społeczną było środowisko polskich Żydów.