Traktat o naturze ludzkiej

Traktat o naturze ludzkiej - David Hume

W napisanej pod koniec życia autobiografii Hume wyraża przekonanie, że "nigdy żadne przedsięwzięcie piśmiennicze nie było bardziej niefortunne niż mój Traktat o naturze ludzkiej. Opuścił on drukarnię jako martwy płód; nie zdołał nawet wywołać gniewnych pomruków wśród fanatyków" . Jednakże wiele przemawia za tym, że Hume przez całe życie głęboko przeżywał krytykę, jaką wywołał jego Traktat. W pierwszej recenzji wytknięto mu pretensjonalność, kiepski styl pisarski oraz niejasność argumentacji. Drugi recenzent zwrócił uwagę na skrajny sceptycyzm, wysunął zarzut "wzajemnej sprzeczności wielu pojedynczych twierdzeń", potępił "szkodliwe (religijne) wnioski", które można by wyprowadzić z jego zasad, a także dogmatyzm, z jakim "ośmiela się on zastępować opinie największych filozofów swoimi spekulacjami". Recenzenci odnotowali młody wiek autora (Hume miał dwadzieścia siedem lat) i wyrazili przekonanie, że "można spodziewać się dużo lepszej pracy, gdy z wiekiem dojrzeje jego smak, a czas pozwoli mu przemyśleć od nowa" zagadnienia, którymi zajął się w Traktacie. Jednakże potomność nie podzieliła oceny wartości Traktatu, którą temu dziełu wystawił sam Hume. Podczas minionych dwu stuleci zarówno jego wielbiciele, jak i krytycy, uważali Traktat za najgłębszą pracę filozoficzną Hume'a, zasługującą na studiowanie dla niej samej i bezcenną ze względu na światło, jakie rzuca na zasady leżące u podstaw całej jego późniejszej filozofii. Mimo że poglądy Hume'a są wysoce kontrowersyjne, stanowią nadal podstawę współczesnej dyskusji filozoficznej. Nadto, w Badaniach Hume nigdzie nie wspomina o swoim ogólnym projekcie, zapowiedzianym na początku Traktatu, a dotyczącym stworzenia nowego fundamentu dla rozmaitych nauk przez zbudowanie nowej nauki o naturze ludzkiej. Ogranicza też rozważania nad centralną zasadą, na której miała się opierać ta nowa nauka, mianowicie zasadą kojarzenia idej i związaną z nią zasadą kojarzenia impresji. Wreszcie, w swoich Badaniach Hume nigdzie nie podejmuje głównego problemu, któremu stawił czoło w Traktacie: w jaki sposób mamy odróżniać naturalne zasady umysłu ludzkiego, które zasługują na akceptację (tj. normatywne zasady wiedzy i moralności), od tych, które powinno się odrzucić jako "niefilozoficzne".