Teoria poznania praktycznego

Teoria poznania praktycznego - Jerzy Kalinowski

Natura ludzka – zdaniem starożytnych – wskazywała na poznanie ludzkie jako istotną zdolność człowieka. Arystoteles pisał w swojej „Metafizyce”: „Wszyscy ludzie z natury pragną poznawać, czego znakiem miłość postrzeżeń: pomijając korzyści, są kochane dla nich samych, a szczególnie ze wszystkich te dostarczane przez oczy. Nie tylko, aby działać, ale nawet nic nie mając do zdziałania widzenie jest wybierane jak powiedziano, nad wszystkie. Powodem zaś to, że ten zmysł najwięcej daje nam wiedzieć i odkrywa wiele różnic” (Met., 980 a. 21). Spostrzeżenia zmysłowe inicjowały całą wiedzę, stanowiły początek drogi poznawczej. Ale całość wrażeń zmysłowych – i tego starożytni byli świadomi – nie wyczerpuje możliwości poznawczych człowieka. Istniała, ich zdaniem, część rozumna duszy, umożliwiająca poznawanie przedmiotów, których zasady są niezmienne i konieczne. W ten sposób dokonywało się poznanie teoretyczne. Ale część rozumna duszy dotyczyła też przedmiotów, których zasady mogą się zmieniać, a to rodziło poznanie praktyczne. Wspólną cechą jednego i drugiego typu poznania było poznawanie prawdy. Myśl starożytna wskazała także na pięć trwałych dyspozycji do poznania prawdy: sztukę (jako jedyna dyspozycja jest ona omylna), rozsądek, wiedzę (naukę), mądrość i intuicję. Zauważono zarazem, że pierwsze dwie dyspozycje były domeną myślenia praktycznego, pozostałe zaś – domeną myślenia teoretycznego. Tak zatem pojmowano świat – jako rzeczywistość ładu opisanego poznaniem. Wiara w zdolności poznawcze człowieka była wówczas o wiele silniejsza niż dzisiaj.