Społeczeństwo Królestwa Polskiego Tom I

Społeczeństwo Królestwa Polskiego Tom I - Witold Kula

W strukturze społecznej dominowała warstwa chłopska (powyżej 70% społeczeństwa). Do niedawna przyjmowało się, że szlachta sięgała 10% ludności, jednak ostatnie badania mówią o 5-6% ludności Korony. Mieszczanie stanowili około 20% ogółu społeczeństwa (4-5% zamieszkiwało miasta powyżej 10 tys. mieszkańców). Katolickie i prawosławne duchowieństwo sięgało co najwyżej 1% ogółu. Do przedstawionych stanów należy dodać jeszcze ludność luźną. W koronie około 2/3 ludności stanowili Polacy, zaś 1/3 Rusini, kolejne grupy to Niemcy, Żydzi oraz niewielkie skupiska Ormian i Włochów. Na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego nad ludnością litewską przeważała ludność ruska, występowały także niewielkie skupiska ludności polskiej, niemieckiej i tatarskiej. Dominującym wyznaniem w Koronie był katolicyzm (prócz województwa ruskiego i podolskiego), zaś na Litwie przeważało prawosławie. Obok tych grup występowały skupiska żydowskie, ormiańskie i tatarskie. Luteranizm rozwinął się głównie w miastach pruskich. Wśród stanów najwięcej praw przysługiwało szlachcie. Jako jedyna warstwa miała pełne prawa polityczne, jako jedyna mogła posiadać ziemię na prawie ziemskim. Szlachcic nie mógł być więziony bez wyroku sądowego (chyba że złapano go na gorącym uczynku), nie można bez wyroku przeprowadzić konfiskaty jego dóbr, był także zwolniony od ceł (wyroby własne). Do obowiązków tej warstwy należała obrona kraju, piastowanie urzędów, zapewnienie porządku publicznego i bezpieczeństwa kraju, a także udział w życiu publicznym. Szlachta nie była jednolita. Można ją podzielić na magnaterię (dawne możnowładztwo) posiadającą wielkie kompleksy dóbr, zajmującą wysokie urzędy, średnią szlachtę (posiadała od części wsi po kilkanaście osad), a także szlachtę zagrodową posiadającą podobnie jak chłopi ziemię, którą własnoręcznie uprawiali, ciesząc się jednak wszelkimi szlacheckimi przywilejami.