Ruch podziemny w gettach i obozach, 1946r.

Ruch podziemny w gettach i obozach, 1946r. - Betti Ajzensztajn (opr.)

W początkowym okresie istnienia gett działalność konspiracyjna skierowana była przede wszystkim na organizowanie pomocy społecznej i oporu cywilnego. Wobec stłoczenia w obrębie murów ogromnej liczby ludności głównie problemem było zapewnienie żywności, mieszkania, organizowanie opieki zdrowotnej i nad dziećmi. Zajmowały się tym przedwojenne stowarzyszenia (np. Towarzystwo Ochrony Zdrowia, Centralne Towarzystwo Opieki nad Sierotami, ORT). Działały one jawnie, podlegały Żydowskiej Samopomocy Społecznej (jid. Jidiszer Socjaler Alajnhilf, ŻSS), agendzie ogólnopolskiej Rady Głównej Opiekuńczej, powołanej za zgodą Niemców. Organizowały rozdzielnictwo żywności, kuchnie ludowe wydające darmowe zupy, domy dziecka, opiekę nad bezdomnymi wysiedleńcami, pomoc lekarską. Niewielkie wsparcie finansowe i żywnościowe nadchodziło od ofiarodawców zagranicznych (Międzynarodowy Czerwony Krzyż, Amerykański Czerwony Krzyż, Commission for Polish Relief, Joint), jego część rekwirowali jednak Niemcy. Większe znaczenie miały dobrowolne datki prywatne, głównie od bogatszych mieszkańców gett. W mniejszych gettach opiekę nad najuboższą ludnością sprawowały niemal wyłącznie rady żydowskie (Judenrat), rzadko wspomagane przez ŻSS czy Joint. Większość żydowskich partii politycznych wznowiła działalność w podziemiu. Organizowały one samopomoc i siatkę oporu cywilnego, głównie poprzez komitety domowe grupujące mieszkańców jednej lub kilku kamienic. Komitety domowe miały wielkie znaczenie dla przepływu informacji, prowadziły rozpoznanie potrzeb ludności, działań okupantów, rozprowadzały prasę podziemną. Ukrywały osoby zagrożone aresztowaniem lub przymusową pracą, utrzymywały kontakty między gettami w różnych miastach. Równie ważną formą oporu cywilnego było organizowanie, wbrew zakazom władz niemieckich, tajnego szkolnictwa, życia kulturalnego i religijnego. W dużych gettach funkcjonowały teatry i kabarety, w których, mimo niebezpieczeństwa donosu, wykpiwano Niemców, nawoływano do jedności i wzajemnej pomocy, odbywały się koncerty, istniały orkiestry symfoniczne. W Warszawie wbrew zakazom wystawiano sztuki w języku polskim. Naukowcy kontynuowali badania, powstawały prace historyczne, analizy socjologiczne, lekarze szukali sposobów opanowania epidemii, prowadzili studia nad chorobą głodową. Przy warszawskim Judenracie z inicjatywy E. Ringelbluma powstało tajne archiwum getta, dokumentujące życie codzienne, walkę oraz prześladowania ludności żydowskiej. Wraz z rozpoczęciem akcji likwidacyjnej (Zagłada) zmieniły się warunki zarówno jawnej, jak i tajnej działalności. Większość działaczy Niemcy deportowali do obozów zagłady. Inicjatywę przejęły organizacje młodzieżowe, które dążyły do walki zbrojnej. Nawiązały one kontakty z polskim podziemiem i zaczęły tworzyć struktury bojowe, gromadząc broń i szkoląc przyszłych bojowników. Rozpoczęły budowę systemu bunkrów oraz kryjówek wewnątrz gett, wykorzystanych później do ochrony ludności cywilnej (do końca powstania w getcie warszawskim ukrywało się w nich kilkadziesiąt tysięcy osób). Wspólny cel doprowadził do zjednoczenia konspiracyjnych partii politycznych. W Wilnie – na zasadzie porozumienia międzypartyjnego – zawiązano w styczniu 1942 Farajnigte Partizaner Organizacje (FPO; jid., Zjednoczona Organizacja Partyzancka). W jej skład weszli przedstawiciele Ha-szomer Ha-cair, Ha-noar Ha-cijoni, Betaru, Bundu oraz komunistów. Na czele FPO stanął I. Wittenberg (1907–43). Wysłano emisariuszy do Warszawy i Białegostoku, jednak początkowo nie udało się nawiązać współpracy z tamtejszą konspiracją. Wittenberg oddał się w ręce gestapo, aby ratować życie zakładników. Zmarł w wyniku tortur. W Warszawie po pierwszej fali masowych deportacji trzy syjonistyczne organizacje młodzieżowe: Ha-szomer Ha-cair, Dror i Ha-noar Ha-iwri “Akiba”, 28 VII 1942 powołały do życia Żydowską Organizację Bojową (ŻOB). Planowała ona organizowanie samoobrony na wypadek wznowienia wywózek. Po raz pierwszy doszło do walk ulicznych 18 I 1943, kiedy do getta wkroczyli Niemcy z zamiarem deportowania 8 tys. osób. Do akcji przystąpiły jedynie Dror i Ha-szomer Ha-cair. W trakcie starć zginęło kilkaset osób. Po czterech dniach walk Niemcy wycofali się z getta, jednak w wyniku łapanek wywieźli 5 tys. osób, co na kilka miesięcy zdezorganizowało dalsze przygotowania ŻOB. Powstanie w getcie warszawskim, które było pierwszym wystąpieniem zbrojnym na terenie okupowanej Europy, wybuchło 19 IV 1943. Bojownicy, uprzedzeni przez pol. podziemie o planowanej akcji deportacyjnej, nie dali się zaskoczyć. Oddziały niemieckie wpuszczono do getta, następnie zaatakowano ogniem karabinów maszynowych, pistoletów, granatami i butelkami zapalającymi.