Poruseństwo chochołowskie 1846

Poruseństwo chochołowskie 1846 - Janusz Andrusikiewicz

,,PORUSEŃSTWO CHOCHOŁOWSKIE” Powstanie Chochołowskie zwane ,,poruseństwem” jest mało znanym wydarzeniem w historii polskich zrywów narodowościowych. Było zbrojnym wystąpieniem górali z Chochołowa, Cichego, Dzianisza oraz Witowa przeciw władzom austriackim. Organizatorem powstania byli Jan Kanty Andrusiewicz ( od 1834 nauczyciel i organista w Chochołowie ), Julian Goslara ( nauczyciel ), ks. Józef Kmietowicz ( wikary Chochołowa ), ks. Michał Głowacki ( wikary Poronina ). Powstanie przygotowały władze Towarzystwa Demokratycznego. Miało być ono zrywem ogólnonarodowym, które jednak w ostatniej chwili zostało odwołane. Nie poinformowano o tym jednak Chochołowian.  Powstanie rozpoczęło się w sobotę, 21 lutego 1846 roku, zdobyciem posterunku celnego z Chochołowie, skąd zabrano broń. W tej pierwszej akcji zbrojnej wzięło udział ok. 30 osób pod wodzą ks. Kmietowicza i strażnika finansowego Wojciecha Lebiockiego z Ciężkowic. Następnie górale opanowali komorę celną w Suchej Górze oraz rozbroili tamtejszą straż finansową. Na drodze swego marszu powstańcy niszczyli słupy graniczne z wizerunkiem habsburskiego orła. Kolejnym celem ,,poruseństwa” stał się posterunek graniczny w Witowie oraz nadleśnictwa w Witowie i Kościelisku. Tam górale dozbroili się ponownie w broń myśliwską. W nocy z soboty na niedzielę z Chochołowa nadciągał już jeden, a z Nowego Targu drugi oddział straży finansowej. Rankiem, 22 lutego, ks. Kmietowicz odprawił mszę i wygłosił kazanie, w którym nawoływał do powstania przeciw zaborcom austriackim i rosyjskim. Jednocześnie przybyli inni powstańcy z Szaflar, Poronina, Cichego, Dzianisza, Witowa i Zakopanego podnosząc liczbę oddziału do ok. 500 osób. Dalszym planem działania powstańców był marsz do Wadowic i tam połączenie się z miejscowymi powstańcami. Wcześniej jednak doszło do bitwy z pierwszym oddziałem austriackim, który został pobity. Wtedy też podczas potyczki zostają ciężko ranni ks. Kmietowicz oraz Andrusiewicz. Tymczasem nadciąga drugi oddział austriacki pod dowództwem nadkomisarza Molitora, wzmocniony dodatkowo odziałem chłopów z Czarnego Dunajca ( 150 ludzi ) i Podczerwonego ( 20 ludzi ), pod wodzą komisarza Fiutowskiego. Chłopi z tych dwóch miejscowości zostają celowo wprowadzeni w błąd podczas mszy świętej. Myśląc, że idą na nich Chochołowianie palić i rabować ich rodzinne wioski. Wsparli zatem Austriaków w działaniu. Dochodzi do drugiej konfrontacji sił. Powstańcy pozbawieni swych dwóch głównych przywódców składają broń. 127 z nich zostało aresztowanych. Wielu uczestników „poruseństwa” skazano na karę więzienia, a ich chałupy zrabowano.  W powstaniu wzięło też udział ośmiu żołnierzy urlopowiczów, którzy byli osądzeni w sądzie wojskowym we Lwowie. Skazani zostali na karę więzienia: na 10 i 15 lat. Czterech z nich uniewinniono, jeden zmarł w więzieniu w 1847 roku. Amnestia jaka przyszła w 1848 roku uwolniła wszystkich uczestników powstania.  Na pamiątkę tych wydarzeń w 1978 roku w Chochołowie zostało założone Muzeum Powstania Chochołowskiego. Znajduje się ono w starej chałupie z 1798 roku, należącej niegdyś do zamożnego gospodarza Jana Bafii. Natomiast przy gościńcu, na granicy Chochołowa z Czarnym Dunajcem, stoi figurka św. Jana Niepomucena ustawiona ,,zadkiem” do tych co pomagali Austriakom w 1846 roku.