O litewskich i polskich prawach, Tom I 1801r.

O litewskich i polskich prawach, Tom I 1801r. - Tadeusz Czacki

O ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 Roku wydanem. Wydano: W Drukarni J. C. G. Ragoczego, Jego Królewskiej Mości uprzywilejowanego Drukarza, mieszkającego w Starym Mieście. Tom I - 328 s.

210 lat temu Tadeusz Czacki założył Liceum Krzemienieckie. Wybitnie zasłużył się dla kultury polskiej, tworząc jeden z najbardziej znanych ośrodków naukowych na Kresach Wschodnich dawnej Rzeczpospolitej.  

Czacki, wychowany w rodzinnym majątku w Porycku w powiecie Krzemienieckim, już od najmłodszych lat odznaczał się niezwykłą starannością, pilnością i powagą. Pieniędzmi otrzymywanymi od ojca opłacał nauczyciela dla wiejskich dzieci oraz wspomagał biednych i sieroty.

"Rys ten znamienny snuje się jak barwna nić przez cały żywot Czackiego. Miłość ojczyzny i troska o oświatę powszechną nie maleje w jego sercu ani na chwilę. Pozostał im wierny do ostatniego tchnienia. Zaczął od szkółki dla sierot w rodzinnym Porycku, skończył na Krzemieńcu" – pisał we wspomnieniach ksiądz Alojzy Osiński.

Na początku lat osiemdziesiątych XVIII wieku Tadeusz Czacki znalazł się w Warszawie, gdzie po ukończeniu szkół średnich penetrował zbiory Biblioteki Załuskich. Wtedy to właśnie nabrał zamiłowań naukowych i bibliofilskich.

W warunkach napiętego życia politycznego, czasach Sejmu Walnego i prac nad Konstytucją 3 Maja trzymał się na uboczu.

– Z dala omijał stronnictwo patriotyczne. Nie angażował się w politykę, w zamian rozwijając działalność na niwie naukowej – mówił prof. Andrzej Notkowski.

W 1803 roku, po przyznaniu autonomii polskiemu szkolnictwu na Litwie i Rusi, Czacki został mianowany wizytatorem szkół guberni Wołyńskiej, Podolskiej i Kijowskiej. Do końca życia poświęcił się organizacji szkolnictwa na terenie Kresów Wschodnich.

Uwieńczeniem tych działań było otwarcie w 1805 roku Liceum Krzemienieckiego - instytucji naukowej nazywanej "Wołyńskimi Atenami". Czołowa placówka oświatowa ówczesnej Rzeczpospolitej przyciągnęła grono wybitnych nauczycieli. W okolicy powstało też obserwatorium astronomiczne, ogród botaniczny, gabinet minerałów, drukarnia i biblioteka, do której Czacki przekazał własne, liczące 30 tysięcy tomów, zbiory.

Dzieło Tadeusza Czackiego przetrwało kilkadziesiąt lat. W 1831 roku, w ramach represji po klęsce powstania styczniowego, Liceum Krzemienieckie zostało zlikwidowane przez władze rosyjskie.