Mikołaj Rej człowiek i dzieło, 1922 r.

Mikołaj Rej człowiek i dzieło, 1922 r. - Aleksander Bruckner

Rey (Rej) Mikołaj z Nagłowic h. Oksza (1505–1569), pisarz, poeta i prozaik, poseł na sejmy. Ur. 4 II w Żurawnie, był prawnukiem Jana, dziedzica Szumska i Nagłowic (zob.), synem Stanisława i jego drugiej żony Barbary z Herburtów, siostry Piotra Herburta Odnowskiego, podkomorzego lwowskiego (zob.), wdowy kolejno po Jakubie Kluszu (Klusu) i Janie Żurawińskim. Ojciec Stanisław osiedlił się na Rusi, korzystając tam z protekcji współrodowca Jana Wątróbki ze Strzelec, od r. 1481 arcybiskupa lwowskiego. R. miał liczne rodzeństwo przyrodnie: dwóch, zmarłych młodo, braci i trzy siostry z pierwszego małżeństwa ojca z Anną z Niemczyna oraz dwóch braci z drugiego małżeństwa matki.

Zapisując się w r. 1518 na Uniw. Krak. miał R. lat 13 i za sobą dwuletni pobyt w szkole, zapewne parafialnej, w Skalmierzu i także ok. dwuletni – w szkole we Lwowie. Początek nauki R-a w dalekim od Żurawna Skalmierzu przypadł zapewne na r. 1513. Wówczas to udał się był jego ojciec na dłużej w rodzinne strony, aby dopilnować przypadłego mu tam dziedzictwa; 27 V 1513 dokonał on działu dóbr po rodzicach z ostatnim z żyjących wówczas jeszcze braci – Piotrem, obejmując m. in. położoną w pobliżu Skalmierza wieś Topolę. Po krótkiej nauce w Krakowie (sam określał ją na jeden rok) wrócił R. do Żurawna. Ok. r. 1524 został przyjęty na dworską służbę do swego krewniaka Andrzeja Tęczyńskiego, wówczas (od r. 1519) wojewody sandomierskiego. W otoczeniu Tęczyńskiego rozpoczęła się właściwa edukacja, a raczej autoedukacja R-a; dworską służbę przerwała niewątpliwie śmierć ojca (1529), idąca za tym samodzielność majątkowa i wynikające stąd obowiązki gospodarskie. W r. 1531 ożenił się R. z Zofią Kosnówną, córką Jana z Wywli i Sędziszowa i jego pierwszej żony Bogumiły z Boryszowic, córki Zawiszy, a bratanicy arcybpa gnieźnieńskiego Andrzeja Boryszewskiego (zob.). Wniosła mu ona posag zapisany na leżących w ziemi chełmskiej dobrach, których część pozostawała właśnie w dzierżawie u Jana Tęczyńskiego, woj. bełskiego; możliwe więc, że do małżeństwa tego doszło przy pośrednictwie Tęczyńskich. Spowinowacił się wówczas z Sienickimi h. Bończa. W r. 1530 był R. komornikiem przy podkomorzym krakowskim Janie Tęczyńskim, bracie Andrzeja. Zapewne pod pieczą Tęczyńskich oraz bratanka matki Mikołaja Herburta Odnowskiego, przyszłego woj. krakowskiego (zob.), rozpoczął R. udział w życiu publicznym. Był w Krakowie w r. 1536 w czasie odbywającego się tam sejmu. W r. 1537 stawał z pewnością z pospolitym ruszeniem pod Lwowem. Przebywał następnie w Krakowie w czasie, gdy odbywały się tam sejmy w r. 1540 i 1541.