Masa i władza

Masa i władza - Elias Canetti

Niezwykły esej "Masa i władza" ukazał się w 1960 r.- próba opisania i objaśnienia środkami literackimi pewnych stałych cech gatunku ludzkiego, których manifestacją są totalitarne eksplozje XX wieku. Sam Canetti powiadał, że w tej książce udało mu się "chwycić stulecie za gardło". Jest to zbiór głębokich esejów poszerzających horyzont patrzenia na najbardziej pierwotne zachowania ludzkie. Masa, czyli największy instynkt człowieka i władza - odwieczny bodziec do okrucieństwa - to dwa wielkie tematy, które pasjonują i jednocześnie prześladują autora. Jest to dzieło niezwykłe - łączy w sobie analizę społecznych zachowań, błyskotliwe spostrzeżenia, ujawnia niewypowiadane dotąd cywilizacyjne mechanizmy. To także badania z zakresu antropologii filozofii, które prezentuje piękny, wypracowany język Canettiego. Punt wyjścia rozważań Canettiego jest niemalże identyczny z poglądami na temat społeczeństwa i jednostki Artura Schopenhauera. Myśliciel z Gdańska stwierdzał, że człowiek chcąc pozbyć się ciężaru samotności tworzy sobie ustawicznie namiastki więzi z innymi ludźmi, tworzy sztuczne wspólnoty, buduje duchowe spoiwa, w których łączy się z innymi – narody, kościoły, ideologie; wszystko to służy przezwyciężaniu uczucia samotności i znikomości własnego istnienia. Schopenhauer jednakże traktował społeczeństwo – idąc za głosem Maxa Stirnera – jako abstrakcję, gdyż realnie istnieją jednostki z własną, niepowtarzalną indywidualnością. Autor eseju „Masa i władza” także wychodzi z założenia, iż u podstaw wszelkich zachowań ludzkich w życiu społecznym leży osamotnienie i wyobcowanie jednostki, ale od razu dodaje, że człowiek jest istotą stadną (niczym Karol Marks), nie jest wbrew powszechnemu mniemaniu indywidualistą. Dlatego tak chętnie zgadza się na uczestnictwo w tłumie (Canetti częstokroć używa określenia „sfora”). Masa z natury (jak u Hobbesa) jest zła, ogłupiała i skłonna do sadystycznych zachowań; jest zazdrosna, mściwa, żądna krwi. Najgorsze, że w istocie jest niezmienna i człowiek „był, jest i będzie taki sam” ( znowu jak u Schopenhauera). Canetti w eseju przede wszystkim skupia się na tkwiącej immanentnie w owej masie potrzebie wydania się na gwałt, poddania dyktaturze, co Fromm nazywał „ucieczką od wolności”. Masa poddaje się temu ze względu na lęk przed samotnością, zepchnięciem na margines lub pod powierzchnie. Ale to poddanie rodzi z kolei lęk przed całkowitą utratą tożsamości, pobudza traumę przed śmiercią – i ludzie dają się wpędzać w błędne koło; uśmiercają i będą uśmiercani. Według Canettiego inni to nie tylko Sartre’owskie piekło, to śmierć- i „tych drugich” i własna, a każda forma współżycia z innymi rodzi śmiertelne zagrożenie.