Kultura materialna miast królewskich województwa bełskiego w XVIII w

Kultura materialna miast królewskich województwa bełskiego w XVIII w - Krystyna Wróbel Lipowa

Małymi miastami były w tym czasie np. Grabowiec i Tyszowce. Były to miasta królewskie położone w województwie bełskim, ośrodki na pół rolnicze, niezamożne, ze słabo rozwiniętym handlem i słabo prosperującym rzemiosłem, które zamieszkiwała ludność różnej narodowości – Polacy, Żydzi i Rusini. Układ urbanistyczny koncentrował się wokół prostokątnego rynku i charakteryzował się szeregową zabudową. Parcele ogradzano płotami. Wszystkie domy przyrynkowe były własnością Żydów, kupców i szynkarzy, i miały przeznaczenie usługowe. Tu mieściły się sklepy, kramnice i zajazdy. Przy ulicach gospodarczych, zwanych zatylnymi, mieszkali rzemieślnicy. Dworki szlacheckie natomiast sytuowano na przedmieściach, niekiedy były one własnością mieszczan. Domy ustawione były szczytami do rynku. W większości przypadków wznoszono je z drzewa tartego (murowanymi elementami były piwnice, podmurówki, piece i kominy). Tylko niektóre budynki – należące do najbogatszych mieszczan – były w całości murowane. Przy ulicach zatylnych oraz na przedmieściach znajdowały się prawie wyłącznie chałupy drewniane lub budowane z chrustu i gliny (lepianki), o jednym z domów w Grabowcu wiadomo, że był „z drzewa tartego w słupy dębowe”. Dachy kryto gontami (zalecanymi przez władze miejskie ze względów bezpieczeństwa, przeciwpożarowych) lub słomą maczaną w glinie. Wnętrza domów miały dwojaki układ – jedno- bądź dwupasmowy, tzn. pomieszczania usytuowane były wyłącznie po jednej stronie sieni lub po obu. Taki sposób rozplanowania charakteryzował zabudowę miast Małopolski, Lubelszczyzny i Mazowsza. Właściciele domów o układzie jednopasmowym, w których przeważnie wydzielano tylko izbę, komorę i sień przejazdową, zajmowali się głównie rolnictwem. Mieszczanie, którzy oprócz uprawy roli trudnili się także rzemiosłem, posiadali z reguły domy dwupasmowe o planie dwutraktowym. Najwięcej pomieszczeń pełniących różne funkcje (np. izba przednia i tylna, alkierz, kuchenka, komory, kramnica, sień stajenna), w układzie dwupasmowym, znajdowało się w domach kupców i właścicieli gospód.