Zarys historii Polskiego Ruchu Spółdzielczego Część 1 do 1918 r

Zarys historii Polskiego Ruchu Spółdzielczego Część 1 do 1918 r - Adam Galos

Początki ruchu spółdzielczego zrodziły się pod koniec XIX wieku w Anglii. Były wynikiem dążeń uboższych warstw społeczeństwa kapitalistycznego (robotników, chłopów, rzemieślników) doograniczenia wyzysku, głównie w dziedziniehandlu i kredytu: jej ideowe podstawy wywodzą się z socjalizmu utopijnego, ricardiańskiego i solidaryzmu chrześcijańskiego. W połowie XIX wieku, w zachodniej Europie pojawiła się spółdzielczość spożywców. Pierwsze spółdzielnie szybko upadały z powodu braku doświadczenia organizatorów oraz wadliwej polityki handlowej. W Polsce ruch spółdzielczy wywodzi się z okresu zaborów. Był formą zrzeszania się i edukacji chłopów przez ziemiaństwo. Jednym z prekursorów spółdzielczości był Stanisław Staszic, który już w 1816 roku założył w swoich dobrach Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie (inaczej Rolnicze Towarzystwo Wspólnego Ratowania się w Nieszczęściach). W 1822 roku akt Towarzystwa podpisał car Aleksander I Romanow, a w 1882 zatwierdził ponownie rząd rosyjski. W latach 60 XIX w. pojawiły się spółdzielnie o bardziej trwałych podstawach rozwojowych. W zaborze pruskim organizowano banki ludowe zrzeszające drobnomieszczaństwo i zamożnych chłopów. Spółdzielczość w tym zaborze broniła polskości i z powodzeniem konkurowała ze spółdzielczością niemiecką. W zaborze austriackim, począwszy od 1860 r. (założenie Stowarzyszenia Wzajemnej Pomocy Rękodzielników, Przemysłowców i Mieszczan Lwowskich), organizowano spółdzielnie kredytowe rzemieślników, kupców i właścicieli ziemskich, połączonych w 1874 roku w Związek Stowarzyszeń Zarobkowych i Gospodarczych. Pod koniec XIX stulecia nastąpił intensywny rozwój chłopskich kas oszczędnościowo-pożyczkowych, zwanych kasami Stefczyka, a na początku XX wieku – spółdzielni mleczarskich i spożywców. W Królestwie Polskim najwcześniej rozwinęła się spółdzielczość spożywców (pierwsze spółdzielnie powstały w 1869 roku w Płocku i Warszawie). Po rewolucji w 1905 roku dynamicznie rozwijały się spółdzielnie mleczarskie i kredytowe.