Byt i nicość

Byt i nicość - Jean Paul Sartre

Jeszcze pięćdziesiąt lat temu "Byt i nicość" stanowił punkt odniesienia dla niemal każdego studenta filozofii, artysty, aktora, dziennikarza czy nawet działacza społeczno-politycznego. Biblia egzystencjalizmu, mroczny głos powojennej filozofii, końcowy przystanek wszelkiej idealistycznej metafizyki czy też dramatyczny opis przygód świadomości-w-świecie - to tylko kilka z ekscentrycznych określeń, kierowanych pod adresem dzieła, którego tak naprawdę nigdy dokładnie nie przeczytano. Jakkolwiek byśmy je dzisiaj oceniali, musimy przyznać, że nie ma chyba w historii literatury filozoficznej drugiej książki, która samym swym pojawieniem się wywołała takie poruszenie, tak żywo i plastycznie oddziałując na wyobraźnię wielu pokoleń. (z posłowia Piotra Mroza) Sartre Jean-Paul (1905-1980), francuski powieściopisarz, dramaturg, eseista i filozof; laureat Nagrody Nobla (1964; odmówił jej przyjęcia). Przyszedł na świat w starej rodzinie alzackiej, spokrewnionej m.in. z A. Schweitzerem. Ukończył liceum Louis-le-Grand oraz École Normale Supérieure, gdzie w 1925 uzyskał dyplom z filozofii. Pobyt w Berlinie, dokąd wyjechał, by kontynuować naukę, zaowocował zgłębieniem myśli Heideggera, Husserla i Kierkegaarda. Po powrocie do Francji w 1935 podjął pracę nauczyciela filozofii w liceach w Hawrze, Laon i Paryżu. Powołany do wojska, trafił do obozu jenieckiego, skąd wyszedł po kilku miesiącach, by na dobre osiąść w stolicy i poświęcić się twórczości filozoficznej i literackiej. W tym czasie zawarł nieformalny pod względem prawnym, opierający się na głębokim porozumieniu intelektualnym związek z S. de Beauvoir, który przetrwał całe życie pisarza. Na lata 50. datuje się początek “romansu” Sartre'a z komunizmem; chociaż nigdy nie został członkiem Francuskiej Partii Komunistycznej, swoim autorytetem wspierał stalinizm, maoistowską rewolucję kulturalną i reżim Fidela Castro. Pod koniec życia wykonał symboliczny gest pojednania z prawicą, stając w obronie uchodźców z komunistycznego Wietnamu. Pierwsze próby pisarskie Sartre podjął jeszcze w latach 30.; powstały wówczas: powieść Mdłości (1938), tom nowel Mur (1939) oraz studia z filozofii, Wyobraźnia (1938). W okresie okupacji niemieckiej, obok działalności w podziemnym ruchu oporu, pisarza pochłaniała praca nad budową systemu filozoficznego, którego główne zarysy przedstawił w dziele Egzystencjalizm jest humanizmem (1946). Niepowodzenie trzytomowego cyklu powieściowego Drogi wolności (Wiek męski, 1945; Zwłoka, 1945; Rozpacz, 1949), w którym przy użyciu techniki symultanicznej Sartre nakreślił epicką panoramę Europy lat wojny, zniechęciło go do twórczości powieściowej.