Wolne Miasto Kraków

Wolne Miasto Kraków - Łukasz Klimek

Równo dwa wieki temu na kongresie wiedeńskim państwa Świętego Przymierza zdecydowały o kolejnym podziale ziem polskich. Jednym z punktów spornych między mocarstwami stała się przynależność Krakowa. Miasto, choć podupadło w schyłkowych latach Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz w niepewnych czasach Księstwa Warszawskiego, wciąż miało wielką wartość. Był to potencjalny ośrodek wymiany handlowej, produkcji przemysłowej i strategiczny węzeł komunikacyjny. Austria, Rosja i Prusy zawarły więc kompromis, którego skutkiem było powołanie do życia 3 maja 1815 r. Wolnego, Niepodległego i Ściśle Neutralnego Miasta Krakowa i jego Okręgu – miniaturowej republiki pozostającej pod kontrolą zaborczych mocarstw. Aby upamiętnić dwusetną rocznicę tego wydarzenia, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa przygotowało w Pałacu Krzysztofory – miejscu, które znajdowało się w centrum najważniejszych wydarzeń tamtych czasów – wystawę Wolne Miasto Kraków. W poszukiwaniu nowoczesności. Trzydzieści jeden lat istnienia Rzeczypospolitej Krakowskiej stało się tłem dla omówienia rozwoju znaczenia Krakowa jako symbolu polskości, ukazania przyjętych wówczas przełomowych rozwiązań ustrojowych, przedstawienia wielokulturowości i struktury społecznej, a także zaprezentowania wielokierunkowych reform przeprowadzonych u progu epoki nowoczesnej. Kluczem do zrozumienia znaczenia tego okresu dziejów Krakowa jest wspomniane w tytule wystawy „poszukiwanie nowoczesności”. Może się wydawać, że osiągniecia z lat 1815–1846 nie są tak spektakularne jak te z lat późniejszych, ale trzeba pamiętać, że bez przemian, jakie wówczas zainicjowano w wielu dziedzinach, nie byłoby tak dynamicznych modernizacji w następnych dziesięcioleciach, szczególnie w epoce autonomii galicyjskiej. W okresie istnienia Wolnego Miasta zrównano obywateli wobec prawa, wprowadzono niezawisłe sądownictwo, a także przeprowadzono reformę uwłaszczenia chłopów. Wtedy też zaniedbane miasto po raz pierwszy zostało objęte planowaniem przestrzennym – tzw. upięknieniem. Uregulowane zostały stare a wytyczone nowe, brukowane ulice, powstały funkcjonalne obiekty handlowe, rozpoczęła się budowa nowoczesnego szpitala oraz linii kolejowej i stałego mostu na Wiśle. Założono też tzw. publiczne przechadzki, czyli Planty. Niebagatelny wpływ na jakość życia krakowian miały również rozpoczęte w tamtym czasie regulacje rzek i budowa kanalizacji podziemnej. Dla kultury zaś ogromne znaczenie miało ukształtowanie się nowoczesnej myśli konserwatorskiej, której dokonania widać chociażby w postaci odrestaurowanych zabudowań Collegium Maius czy zamku na Wawelu. W atmosferze wolności politycznej budził się wówczas nowoczesny patriotyzm ugruntowany w świadomości obywateli poprzez wielkie uroczystości, jakie towarzyszyły pogrzebom Kościuszki i Poniatowskiego. Symboliczna mogiła pierwszego z nich jest dziś ikoną tamtej epoki. Wystawa Wolne Miasto Kraków. W poszukiwaniu nowoczesności wpisuje się w kontekst upamiętnienia przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa ważnych dla dziejów i rozwoju miasta jubileuszy. Jest to też sposób przypomnienia o tym, że kiedy większość ziem polskich znajdowała się pod zaborami, Kraków i jego okolice przez ponad trzy dekady XIX stulecia były niemalże samodzielnym państwem, rządzonym przez polskie władze. Wydarzenia zaś, które miały miejsce w pałacu Krzysztofory, gdzie eksponowana jest wystawa, świadczą dobitnie, że Rzeczpospolita Krakowska zawsze była Polską. To tu bowiem w styczniu i lutym 1846 r. miał siedzibę Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej z dyktatorem Janem Tyssowskim na czele i stąd również kierowano działaniami zbrojnymi powstania krakowskiego.