Wojsko Polskie. Księstwo Warszawskie 1807-1814, 1912 r. - Bronisław (opr.) Gembarzewski
Określenie „Armia Księstwa Warszawskiego” było nazwą występującą w dokumentach, przytaczane jest obecnie w literaturze znawców epoki (m.in., Gabriela Zycha i Mariusza Olczaka). W Konstytucji Księstwa można się spotkać z nazwą „siła zbrojna” albo „wojsko”, pisane małymi literami, jednak nie jest to nazwa własna tej formacji.
W jej skład wchodzili:
piechurzy: fizylierzy, woltyżerowie i grenadierzy;
kawalerzyści: ułani (lansjerzy), huzarzy, kirasjerzy, krakusi, strzelcy konni (szaserzy), szwoleżerowie,
artylerzyści: artyleria piesza, artyleria konna,
wojska inżynieryjne: saperzy, pontonierzy, korpus oficerski inżynierów
pociągi (kolumna transportu wojskowego),
służby medyczne,
kapelanat wojskowy,
administracja wojskowa,
szkolnictwo wojskowe,
sztab.
Korpus oficerski Księstwa Warszawskiego składał się w swej masie z młodzieży drobnoszlacheckiej i mieszczańskiej, ale zdarzali się także synowie chłopscy. Dla wielu z nich otrzymanie patentu oficera dawało możliwość awansu społecznego. Co kilka miesięcy przełożeni sporządzali tzw. konduit-listy, a więc oceny przydatności do służby danego oficera, jego zdyscyplinowania, odpowiedzialności i wiedzy fachowej. Oceny te miały zasadniczy wpływ na dalsze awanse.
Rozkazem generalnym z 14 listopada 1806 do bywszego wojska polskiego gen. Jan Henryk Dąbrowski powołał dawnych oficerów, podoficerów i żołnierzy służby narodowej. Wstępującą ochotniczo do wojska młodzież szlachecką i mieszczańską awansowano na oficerów i podoficerów, nie zawsze zwracając uwagę na wykształcenie formalne. Ponad kwalifikacje przedkładano zapał i oddanie sprawie.
16 listopada 1806 gen. Dąbrowski ogłosił dekret w departamencie poznańskim o poborze rekruta. Obowiązywała polska zasada: jeden rekrut pieszy z 10 dymów, jeden rekrut konny z 45 dymów.
Rozkazem cesarza Francuzów Napoleona I Bonaparte powstawały kolejne dywizje (legie): „Poznańska” – gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, „Kaliska” gen. Józefa Zajączka i „Warszawska” ks. Józefa Poniatowskiego.
W wojsku Księstwa Warszawskiego było 17 pułków piechoty. Pierwszych dwanaście powstało w latach 1806-1807, a pułki 13-17 w czasie wojny z Austrią w 1809 i po jej zakończeniu. Ponadto w 1812 utworzono na Litwie pułki piechoty 18-22 oraz 21 pułk strzelców konnych. W skład piechoty wchodziły kompanie wyborcze grenadierów i woltyżerów, fizylierzy oraz saperzy.
Minister Wojny w Księstwie Warszawskim był jednoosobową naczelną władzą administracyjno-wojskową.
Poza zakresem jego kompetencji pozostawała część agend dotyczących Gwardii Narodowej, poboru i zaopatrzenia, które znajdowały się w gestii Ministra Spraw Wewnętrznych, z wyjątkiem zaopatrzenia w żywność, które podlegało początkowo niezależnej od ministerstw Komisji Żywności (powołanej w 1807 jeszcze przez Komisję Rządzącą), w latach 1810-1811 zajmowała się nim podległa Ministrowi Wojny Dyrekcja Żywności, która jednak została zniesiona a sprawy żywnościowe znalazły się w gestii resortu spraw wewnętrznych.
Minister wojny był członkiem Rady Ministrów. Przez cały okres działalności – od 5 października 1807 do maja 1813 – funkcję ministra sprawował książę Józef Poniatowski.
W 1812, ze względu na przewidywany udział ks. Poniatowskiego jako wodza naczelnego wojsk Księstwa w kampanii rosyjskiej, powołano stanowisko zastępcy ministra, którym został gen. Józef Wielhorski.
Minister opisane wyżej zadania wykonywał z pomocą swego urzędu – Ministerium Wojny, posiadającego rozbudowaną organizację wewnętrzną. W jego skład wchodziły:
sekretariat generalny
wydziały (2, a przez pewien czas 5), dzielące się na biura i oddziały
w 1811 dodatkowo utworzono dwie dyrekcje generalne: jedną dla administracji wojskowej, drugą dla „popisów wojskowych” (inspekcji, kontroli i ewidencji).
Akta Ministerium zostały odziedziczone przez Komisję Rządową Wojny Królestwa Polskiego i podzieliły losy jej dokumentacji aktowej, która w okresie międzywojennym rozdzielona była pomiędzy Archiwum Główne Akt Dawnych i Archiwum Akt Dawnych – w tym drugim znajdowały się rodowody pułków. Całość została zniszczona, bez militarnego uzasadnienia, przez wojska niemieckie w 1944.
Umundurowanie wojsk Księstwa Warszawskiego oparte było na wzorach zaborców, jak i wojsk napoleońskich, a także częściowo polskim wojsku przedrozbiorowym (Kawalerii Narodowej). Regulowały je 2 regulaminy z dnia 2 marca 1807 oraz z dnia 3 września 1810. Pomimo istnienia tych regulaminów występowały odstępstwa związane z dostępnością materiałów i początkowo korzystano z umundurowania z pruskich magazynów. Elementem narodowym wyróżniającym żołnierzy części formacji (fizylierów, woltyżerów, ułanów i szwoleżerów) była czapka rogatywka.
Dnia 14 stycznia 1807 roku Napoleon utworzył w Warszawie Komisję Rządzącą, organ naczelny dla ziem polskich odebranych Prusom. Komisja zastąpiła powołane już w dniu 5 grudnia 1806 roku dwa organy tymczasowe – Izbę Najwyższą Wojenną i Administrację Publiczną. Na czele owego rządu, zależnego od Francuzów, stanął w dniu 15 stycznia 1807 roku Stanisław Małachowski. Był to pierwszy krok na drodze do powstania Księstwa Warszawskiego.
Dyrektorem Departamentu Wojny Komisji Rządzącej został z inicjatywy marszałka Francji Joachima Murata książę Józef Poniatowski, od 1795 roku niebiorący udziału w żadnych akcjach niepodległościowych i mocno krytykowany, także za hulaszcze życie osobiste w „pruskiej Warszawce” symbolizowanej przez jego siedzibę – Pałac Pod Blachą.
Efektem wojennych sukcesów Napoleona w kampanii 1807 roku (bitwy pod Frydlądem i Iławką – zob. wyżej) był pokój w Tylży i powstanie Księstwa Warszawskiego. W dniu 7 lipca 1807 roku Napoleon I Bonaparte, cesarz Francuzów, i Aleksander I Romanow, cesarz Rosji, a dnia 9 lipca Napoleon i król Prus Fryderyk Wilhelm III Hohenzollern, zawarli w Tylży nad Niemnem (ob. Sowieck w Obw. Kalinin.) porozumienia pokojowe, na mocy których z większości ziem II i III zaboru pruskiego zostało utworzone Księstwo Warszawskie. Gdańsk, zabrany w II rozbiorze, został ogłoszony Wolnym Miastem. Okręg białostocki, zagarnięty w III rozbiorze, przypadł Rosji jako rekompensata za jej zgodę na powstanie nowego tworu politycznego, zależnego w pełni od Napoleona. Formalnie na czele owej namiastki państwa polskiego stanął król saski Fryderyk August III, równocześnie znany jako książę warszawski Fryderyk August I. Saksonia była wówczas jednym z państw kontrolowanych przez Napoleona i nie prowadziła samodzielnej polityki. Natomiast wybór władcy był oczywistym nawiązaniem zarówno do Konstytucji 3 Maja, jak i do czasów saskich.
Księstwo, po nadaniu konstytucji (zob. niżej), miało stolicę w Warszawie i składało się z 6 departamentów (podział administracyjny typu francuskiego, ale uwzględniający tradycyjne podziały z I RP), od 1809 roku doszły kolejne 4 departamenty (po zwycięskiej wojnie z Austrią). Stolicami departamentów były od 1807 roku Poznań, Kalisz, Bydgoszcz, Warszawa, Płock i Łomża. Od roku 1809 także Kraków, Radom, Lublin i Siedlce. Na czele departamentów stali prefekci. Departamenty dzieliły się na powiaty zarządzane przez podprefektów (także system francuski).
