Szkice o totalitaryzmie

Szkice o totalitaryzmie - Aleksander Hertz

Szkice Hertza, które znajdzie Czytelnik w tym tomie, analizują zjawisko narastania niedemokratycznych tendencji w polityce lat trzydziestych. Jednym z najbardziej przenikliwych przekonań Hertza jest hipoteza o płynnym, niejako niewidocznym przejściu od form demokratycznych do form oligarchicznych w masowych stronnictwach politycznych. Chociaż możliwe jest ostre, jakościowe przeciwstawienie demokracji dyktaturze, Hertz stara się pokazać, że zalążki dyktatury totalitarnej są zawarte w regułach demokratycznego przywództwa, że zło wyrasta po cichu i mało spektakularnie z dobrej formy politycznej. Pomysł zaczerpnięty został zapewne z „żelaznego prawa oligarchii" Michelsa, ze spostrzeżeń M. Webera o roli zawodowych biurokratów i bogatych notabli (honoracjorów) w masowych partiach politycznych i z teorii elit Pareta. Jego myślowe rozwinięcie i empiryczne uzasadnienie jest wszakże samodzielnym dziełem Hertza. Szkice te nie były drukowane ponownie ponad pół wieku, jednak każdy uważny Czytelnik ujrzy w nich narodziny totalizmu. Totalizm, mimo iż umarł jako forma państwa, może się odradzać niemal w każdej partii, w której wódz ma swą drużynę. Zwłaszcza zaś wtedy, gdy wykolejone jednostki i zdeklasowane grupy społeczne tworzą bohemę polityczną, w której brak sukcesów zawodowych kompensowany jest zabawą w gry o władzę.