System socjologiczny Ludwika Gumplowicza, 1930r. - Fr. Mirek
Gumplowicz Ludwik (1838–1909), teoretyk państwa i prawa, socjolog, profesor Uniw. Karola Franciszka w Grazu. Ur. 8 III w Krakowie. Syn Abrahama, kupca i właściciela wypożyczalni książek, i Henryki z Inlenderów. Miał 4 braci i 1 siostrę. Środowisko, w którym wzrastał G., należało do oświeconej i postępowej inteligencji żydowskiej, o silnie rozwiniętym patriotyzmie i przywiązaniu do polskości. G. uczęszczał w l. 1848–57 do Gimnazjum Św. Anny w Krakowie, i tam złożył egzamin dojrzałości. Już w szkole średniej odznaczał się poglądami liberalnymi i wolnomyślnymi, którym pozostał wierny do końca życia. W r. akad. 1857/8 zapisał się na Wydział Prawa i Administracji UJ, gdzie studiował przez trzy lata, przenosząc się na IV rok (1860/1) do Wiednia; tutaj uzyskał absolutorium (30 VI 1861). Po powrocie do Krakowa doktoryzował się w r. 1862 z zakresu prawa cywilnego na UJ na podstawie pracy Zdania ze wszystkich umiejętności prawnych i politycznych (Kr. 1862).
G. należał do utworzonego w r. 1857 samokształceniowego kółka konspiracyjnego razem ze swymi kolegami i przyjaciółmi z ławy gimnazjalnej: M. Bałuckim, M. Bochenkiem, L. Kubalą i A. Szczepańskim. W czasie studiów zbliżył się ponadto do swego rówieśnika (jednak starszego studiami) T. Wojciechowskiego, na którego poglądy naukowe wywarł duży wpływ. Po powrocie z Wiednia rozpoczął działalność publicystyczną, początkowo w lwowskim „Dzienniku Literackim”, który skupiał pisarzy o poglądach liberalnych oraz w organie asymilatorów warszawskich „Jutrzence” (1861–3). Poglądy swe na temat stosunków żydowsko-polskich zamieścił w książce Ośm listów z Wiednia (Kr. 1867). Niektórzy publicyści „Dziennika Literackiego” byli później współpracownikami G-a w czasie redagowania przezeń „Kraju”. Z tego okresu pochodzi charakterystyka G-a, jaką przekazał K. Chłędowski: «G. mały, szczupły, z najeżonymi włosami, czupurny, rozgrzewał się na każdą nową myśl, pisał artykuły dziennikarskie…». W okresie przed powstaniem styczniowym zachował spokój, krytycznie odnosząc się do manifestacji. Wprawdzie niektórzy historycy (Bałaban, Urbach) stwierdzają bezpośredni udział G-a w powstaniu 1863 r., niemniej podaje w wątpliwość te sądy negatywny stosunek G-a do zbrojnej walki, któremu dał wyraz w liście do W. Przybysławskiego (z Krakowa 10 X 1861). Sprawy tej w świetle dostępnych nam źródeł nie da się obecnie rozstrzygnąć definitywnie. Podobnie negatywnie ocenił później wypadki 1905 r. w liście do W. Feldmana (z Grazu 19 IV 1906).
W l. 1868–70 był G. adwokatem, obrońcą w sprawach karnych (m. in. był obrońcą W. Kirchmayera w głośnym procesie krakowskim w r. 1875) oraz zastępcą notariusza. W tym też czasie rozpoczął starania o habilitację z powszechnej historii prawa na UJ. Do podania z 31 I 1868 r. dołączył dwie prace: Wola ostatnia w rozwoju dziejowym i umiejętnym (Kr. 1864) oraz szczególnie cenną, bo opartą o nie wyzyskane do tej pory źródła kahału krakowskiego, Prawodawstwo polskie względem Żydów (Kr. 1867). Wydział Prawa i Administracji UJ odrzucił prośbę G-a, motywując swoją decyzję jakoby brakiem w przedstawionych mu pracach «ścisłości i bezstronności». Niewątpliwie zaważyły tu tendencje antyklerykalne G-a, zawarte zwłaszcza w drugiej jego pracy. Na rekurs G-a Min. Wyznań i Oświaty w Wiedniu odpowiedziało odmownie. G. odczuł bardzo boleśnie tę decyzję i zachował żal do rodzinnego środowiska naukowego.
G. nie załamał się jednak i szukał rekompensaty w pracy polityczno-publicystycznej, znajdując dogodne dla siebie oparcie w powstałym w Krakowie z początkiem 1869 r., a finansowanym przez ks. Adama Sapiehę i dr Sz. Samelsohna, czasopiśmie „Kraj” (nr 1 z 2 III 1869). Na skutek niepowodzeń finansowych i rozbieżności ideowych Sapieha postanowił wycofać się z grona inicjatorów, a wówczas G. 13 X 1869 r. przejął wydawnictwo i redakcję „Kraju”, zmienił i zreorganizował ją oraz wywarł decydujący wpływ na tendencje ideowe pisma, które stało się w l. 1869–74 organem liberalnym i wolnomyślicielskim, a zarazem antyklerykalnym, występującym ostro przeciw konserwatystom. W „Kraju” zabierał G. głos w kwestiach politycznych, społecznych i kulturalnych. Nadawał patriotyczne i niepodległościowe akcenty ideologii pisma, propagując niezależność narodową i kulturalną w ramach federacji. G. brał ponadto czynny udział w sprawach swego rodzinnego miasta; pełnił w l. 1873–5 obowiązki radnego miejskiego, był (od 1870 r.) właścicielem drukarni sprzedanej w maju 1875 r. W. L. Anczycowi. Zarówno wydawnictwo „Kraju”, jak i działalność drukarsko-wydawnicza zakończyły się bankructwem (1874), a brak możliwości pracy naukowej skłoniły go do wyjazdu, wraz z żoną Franciszką z Goldmanów (1839–1909), dwoma synami, Maksymilianem i młodszym Władysławem, z Krakowa do Grazu w r. 1875.
W Grazu rozpoczyna się drugi okres życia G-a, poświęcony wyłącznie nauce. Odtąd przez wiele lat prawie nie opuszczał G. Grazu, pracując bez wytchnienia. 10 IV 1876 r. habilitował się jako docent prywatny ogólnego prawa państwowego i austriackiego prawa administracyjnego przy zorganizowanej w r. 1871 katedrze Prawa Ustrojowego, Historii Statystyki i Administracji. W tym też czasie ochrzcił się jako ewangelik. 21 VII 1882 r. został profesorem nadzwycz., w 1893 profesorem zwycz. prawa państwowego. W r. 1908 przeszedł na emeryturę jako profesor honorowy. W okresie pobytu w Grazu nie zerwał z polskością, dom prowadził po polsku, wychowując synów w języku ojczystym. Utrzymywał kontakt z krajem, przesyłając swoje prace do paru pism warszawskich („Prawda”, „Ateneum”, „Przegląd Filozoficzny”, „Przegląd Historyczny”, „Książka”) i krakowskich („Kronika”, „Krytyka”). Korespondował z przyjaciółmi lat młodzieńczych, Bałuckim i Wojciechowskim, a także z W. Feldmanem, Janem Korwinem Kochanowskim, A. Krausharem, I. Chrzanowskim i A. Niemojewskim. Interesował się żywo zagadnieniami życia bieżącego w Polsce, a w pracy Das Recht der Nationalitäten und Sprachen in Österreich-Ungarn (1879) wystąpił przeciw hegemonii Niemców i bronił praw narodu polskiego do samodzielnego bytu. Otwarcie wystawy gospodarczej i przyjazd cesarza do Lwowa (1894) dały G-owi asumpt do podobnych rozważań na temat warunków rozwoju politycznego i kulturalnego narodu polskiego pozbawionego własnego państwa („Revue Internationale de Sociologie” 1895). Treść wywodów G-a, chociaż utrzymana w granicach lojalności i umiarkowania wobec Austrii, zawierała akcenty patriotyczne i niepodległościowe (artykuł przedrukowany w lwowskim „Przełomie”, 1895). Już jako profesor w Grazu starał się o katedrę we Lwowie, co skutkiem niechętnej G-owi konserwie galicyjskiej zakończyło się fiaskiem. W r. 1899 został członkiem Tow. Ludoznawczego we Lwowie, z którym pozostawał w kontakcie, przesyłając dary w postaci książek. Swą działalnością naukową w Grazu zyskał G. światowy rozgłos. Prace jego ukazywały się głównie w j. niemieckim i polskim, znane były jednak także w licznych tłumaczeniach na j. francuski, angielski, włoski, hiszpański, rumuński, rosyjski, litewski, a nawet japoński. Od momentu powstania w lipcu 1893 r. międzynarodowego Instytutu Socjologicznego w Paryżu był jego członkiem, a w r. 1895 wiceprzewodniczącym. Występował na międzynarodowych kongresach socjologicznych w Paryżu (I. i II. Kongres, 2 X 1894 referat: Un programme de sociologie, 1 X 1895, referat: La famille, sa genèse et son évolution) oraz w Londynie (VI. Kongres 4 VII 1906 referat: Le rôle des luttes sociales dans l’évolution de l’humanité). Współpracował z szeregiem pism niemieckich („Monatsschrift für Soziologie”, „Archiv für Rechts- und Wirtschaftsphilosophie”), francuskich („Annales de l’Institut Internationale de Sociologie”, „Revue International de Sociologie”) i amerykańskich („American Journal of Sociology”), pozostawał w bliskim kontakcie z czołowymi socjologami (odwiedzał go np. Lester Frank Ward). Obchodzone uroczyście w Grazu 70-lecie urodzin G-a (1908), połączone z międzynarodowym zjazdem uczonych, przyniosło bogate pokłosie bibliograficzne.
Wskutek postępującej, a nieuleczalnej choroby (rak języka) oraz cierpień tracącej wzrok żony, postanowił, w tajemnicy przed jedynym żyjącym synem Władysławem (Maksymilian – wskutek zawodu osobistego – odebrał sobie życie w Grazu 28 XI 1897), skrócić sobie i żonie cierpienia, zażywając wraz z nią silną dozę cyjanku potasu, o czym zawiadomił uprzednio policję. Śmierć obojga małżonków nastąpiła 19 VIII 1909 r. Zostali pochowani na cmentarzu ewangelickim Matzleinsdorf we Wiedniu.
