Stanisław August i książę Józef Poniatowski w świetle własnej korespondencji, 1904 r.

Stanisław August i książę Józef Poniatowski w świetle własnej korespondencji, 1904 r. - Dembiński Bronisław

Stanisław August Poniatowski, przed koronacją Stanisław Antoni Poniatowski herbu Ciołek (ur. 17 stycznia 1732 w Wołczynie, zm. 12 lutego 1798 w Petersburgu) – król Polski w latach 1764–1795 jako Stanisław II August, ostatni król Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jego panowanie pozostaje przedmiotem licznych sporów. Doceniany jako inicjator, stanowczy zwolennik i współautor reform ustrojowych przeprowadzonych przez Sejm Czteroletnioraz jako wielki mecenas nauki i sztuki, Stanisław August równocześnie był krytykowany przez fakt, że nie zdołał zapobiec rozbiorom i w konsekwencji upadkowi Rzeczypospolitej, oraz że został wybrany na tron polski przy wsparciu Rosji.Przed wyborem na tron, od 1755 był stolnikiem wielkim litewskim, a następnie w latach 1756–1764 starostą przemyskim. W latach 1755–1758, przebywając na dworze w Petersburgu, nawiązał romans z księżną Katarzyną Aleksiejewną (przyszłą cesarzową Rosji Katarzyną Wielką, panującą w latach 1762–1796). Związany z tzw. Familią, stał się jej kandydatem na króla Polski po śmierci Augusta III. Z poparciem Rosji został wybrany na króla na sejmie elekcyjnym w 1764 roku. Po wstąpieniu na tron rozpoczął realizację programu familii Czartoryskich, to jest wzmocnienia władzy królewskiej i reformy ustroju państwa. Wbrew oczekiwaniom carycy, usiłował zmodernizować i wzmocnić znajdującą się w trudnej sytuacji politycznej Rzeczpospolitą. Jego wysiłki spotkały się z opozycją zewnętrzną ze strony Prus, Imperium Habsburgów i Imperium Rosyjskiego, w których interesie leżało utrzymanie słabej pozycji Rzeczpospolitej; a także z opozycją wewnętrzną, głównie w kręgach konserwatywnych, których przedstawiciele widzieli w reformach zagrożenie dla swoich przywilejów.Reformatorskie działania króla doprowadziły do interwencji Rosji „w obronie ustroju Rzeczpospolitej” i „praw dysydentów”. Wkroczenie wojsk rosyjskich doprowadziło do zawiązania antykrólewskiej i antyrosyjskiej konfederacji w Barze (1768–1772), co nasiliło kryzys w państwie. Następstwem klęski konfederacji był pierwszy rozbiór Polski (1772). Mimo strat terytorialnych król nie ustawał w reformach. Jego sytuacja była o tyle utrudniona, że już w pierwszych latach panowania utracił poparcie Czartoryskich, zaś opozycja szlachecka nie zmalała. Kolejne sejmy, nie obradujące w ramach konfederacji (jak pierwsze za panowania króla), nie dawały nadziei na reformy ustrojowe. Jedynie sejmy z 1776 i 1788 działały w ramach konfederacji.