Sierotki Hetmańskie 1902 r.

Sierotki Hetmańskie 1902 r. - Karol Cieszewski

Hetman (czes. hejtman, ukr. гетьман, rum. hatman niem. Hauptmann) – historyczna nazwa głównodowodzących armiami. Słowo hetman i jego odpowiedniki w obecnych językach: czeskim, ukraińskim i rumuńskim posiadają niemiecką etymologię. Można ją wyprowadzić od górno-niemieckiego Hauptmann (gdzie haupt to „główny” lub „głowa”, mann to człowiek, mężczyzna), lub też dolnoniemieckiego słowa hōd-man o podobnym znaczeniu. Słów tych używano w znaczeniu: „dowódca oddziału zbrojnego”. Współcześnie, w armiach państw niemieckojęzycznych słowa Hauptmann używa się na określenie rangi wojskowej odpowiadającej kapitanowi. W czasie wojen husyckich słowem hetman (hejtman) określano dowódcę taborytów. Pierwszym hetmanem taboryckim został w 1420 roku Jan Žižka. Oprócz niego taboryci mieli jeszcze trzech innych hetmanów, lecz Žižka był uważany za zwierzchnika pozostałych. Po reformie administracyjnej roku 2000 w Czechach, dzielącej państwo na kraje (odpowiednik naszego województwa), słowo hetman jest używane na określenie szefa administracji kraju (krajský hejtman). Słowo hetman (do XV wieku etman) początkowo oznaczało tylko kapitana lub rotmistrza ustanowionego przez króla. Król mianował również hetmana generalnego i nadwornego, mógł ich też w każdej chwili dymisjonować. Od końca XVI wieku funkcja stawała się dożywotnią. Od XVI wieku słowo to oznaczało już wodza generalnego (łac. dux exercituum). Powstał wtedy stały urząd hetmana koronnego i litewskiego, główny dowódca polskich i litewskich sił zbrojnych w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Początkowo tytuł hetmana nadawany był osobie, która w imieniu króla dowodziła całością lub częścią wojsk. Stanowisko to pierwotnie nadawane było na okres wojny lub kampanii, lecz od 1581 rozpoczęto praktykę mianowania dożywotnich hetmanów sprawujących całość funkcji administracyjnych i dowódczych. W wielu przypadkach monarcha przejmował na siebie obowiązki dowódcze. Hetman wtedy pozostawał jego pierwszym podkomendnym. Zewnętrzną oznaką godności hetmańskiej była buława oraz znak hetmański lub buńczuk. Do kompetencji hetmana należało organizacja zawodowej siły zbrojnej, zaciąg wojsk najemnych oraz pospolitego ruszenia. Przywilejem hetmanów było mianowanie niższych dowódców, wyznaczanie leż dla oddziałów, kontrolowanie wydatków na wojsko i dozorowanie wypłaty żołdu. Posiadał także władzę sądowniczą nad wojskiem, wydawane pzez niego artykuły były traktowane na równi z uchwałami Sejmu mógł również pomagać swym podwładnym w procesach sądowych wydając tzw. egzempcje wojskowe. Miał także obowiązek wysłuchiwania skarg osób cywilnych pokrzywdzonych przez żołnierzy i zadośćuczynienia im. Najistotniejszym jednak obowiązkiem hetmana było planowanie i przeprowadzanie operacji wojskowych. Podczas działań wojennych hetman każdego wieczoru wydawał hasło, dzięki czemu zapobiegano obecności szpiegów w armii. Posiadał również pewne uprawnienia w prowadzeniu polityki zagranicznej, w szczególności wobec krajów wschodu takich jak Turcja, Chanat Krymski, Mołdawia i Wołoszczyzna. Jakkolwiek hetmanowi nie podlegały oddziały nadworne, gwardia królewska, siły zbrojne wystawiane przez miasta, powiaty i województwa, oraz prywatne oddziały magnatów, to jednak często dobrowolnie podporządkowywały się mu w czasie wojen. W końcu XVI w funkcja hetmana stała się dożywotnią i została podzielona na dwie funkcje o nieco oddzielnych kompetencjach. Hetman wielki w czasie pokoju pozostający przy dworze, zajmując się ogólną administracją i strzegąc interesów wojska. Hetman polny zwykle przebywał w polu z małymi oddziałami operacyjnymi, strzegąc granic, w szczególności na wschodzie, gdzie były najbardziej zagrożone, jednocześnie prowadząc doraźne walki. Hetman polny podlegał wielkiemu. Oba stanowiska istniały niezależnie dla Korony (hetman wielki koronny) i Litwy (hetman wielki litewski).