Romantyzm i egzystencja

Romantyzm i egzystencja - Maria Janion

Na wzór pojęcia „bohatera historii”, wokół którego skupiała się książka Romantyzm i historia, stworzyłyśmy pojęcie „bohatera egzystencji”. Rousseau, Werter, René reprezentują trzy modele egzystencji romantycznej, każdy z odmiennym, właściwym mu odcieniem. Gustaw, Kordian, Szczęsny z Horsztyńskiego, ale i Chopin to polscy bohaterowie egzystencji, wyposażeni w odrębne cechy, wyróżniające ich w romantyzmie europejskim. W książce znalazły się też studia ukazujące dylematy romantycznej myśli o egzystencji rozpiętej między zbawieniem a nicością – na przykładzie Fausta Goethego i Rozdrożnego z Nocnych straży tajemniczego Bonawentury. Apokalipsę bez zbawienia pierwszy przeczuł i przedstawił Jean-Paul; stąd obecność w całości w niniejszym tomie Mowy wypowiedzianej przez umarłego Chrystusa ze szczytu kosmicznego gmachu o tym, że nie ma Boga (w przekładzie profesor Marii Żmigrodzkiej) oraz interpretacja jej następstw w literaturze europejskiej. Obóz „nocnej strony” romantyzmu, saturnicznej nocy nieświadomości i szaleństwa, wyłaniają się fantazmaty złowrogiej nicości, ale i męki nieśmiertelności (jak w paradoksie samobójcy… nieśmiertelnego). Z biegiem czasu coraz bardziej będą zyskiwały na znaczeniu towarzyszące romantycznemu odczuciu absurdalności i groteskowości istnienia – ironia i melancholia.  Romantyzm (z fr. romantisme, od roman – powieść, opowieść) – epoka w historii sztuki i historii literatury trwająca od lat 90. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku. Romantyzm był ruchem ideowym, literackim i artystycznym, który rozwinął się początkowo w Europie i wyrażał się w poezji, malarstwie i muzyce. Powstał jako reakcja na zmiany społeczne i polityczne wywołane rewolucją przemysłową i rewolucją francuską z 1789 roku. Był formą buntu przeciwko ustalonym regułom społecznym, które rządziły społeczeństwami epoki Oświecenia – przeciw sztywnym zasadom życia arystokracji i mieszczaństwa, ustalonym regułom życia politycznego oraz przeciw naukowemu podejściu do natury i człowieka. Naczelne hasło Rewolucji Francuskiej – „wolność, równość, braterstwo” stało się drogowskazem dla nowego kierunku myślenia, który zakwestionował podstawy oświeceniowego, racjonalistycznego pojmowania świata.