Pomniki do historij obyczajów w Polsce z XVI i XVII wieku, 1843r. - J.I. Kraszewski
Józef Ignacy Kraszewski (ur. 28 lipca 1812 w Warszawie, zm. 19 marca 1887 w Genewie) – polski pisarz, publicysta, wydawca, historyk, encyklopedysta, działacz społeczny i polityczny, autor z największą liczbą wydanych książek i wierszy w historii literatury polskiej oraz malarz. Pseudonimy literackie: Bogdan Bolesławita, Kaniowa, Dr Omega, Kleofas Fakund Pasternak, JIK, B.B. i inne. W innych dziedzinach działalności pisarskiej nie ma już Kraszewski tego znaczenia, co na polu powieści, i tu jednak niejednokrotnie wyrasta ponad przeciętność. Spośród lirycznych utworów Kraszewskiego (Poezje 1838, II wyd. 1843, III wyd. 1887) niektóre dotąd zachowują popularność, np. powszechnie znany wiersz Dziad i baba. Za najlepszy jego utwór poetycki uchodzą Hymny boleści (1851) o bardzo pięknej formie. Najobszerniejszy poemat to trylogia epicznaAnafielas (1840–1846) na tle dziejów Litwy – w swoim czasie ceniony, dziś już zapomniany. Z utworów dramatycznych wysoką wartość mają tzw. komedie kontuszowe, m.in. Miód kasztelański (1860), a zwłaszcza Panie Kochanku(1867).[potrzebny przypis]
Bardzo rozległa była działalność Kraszewskiego na polu krytyki literackiej i artystycznej, czemu wiele miejsca poświęcał w artykułach i rozprawach publikowanych w czasopismach oraz w kilku oddzielnych tomach. Niektóre z jego prac historyczno-literackich były pierwszymi poważnymi opracowaniami danych zagadnień, m.in. dał obszerne studia o Syrokomli (1863) i o Krasickim (1879). Zasłużył się też jako wydawca tekstów, m.in. listów Zygmunta Krasińskiego(1882–1883), pism Kazimierza Brodzińskiego (1874, 8 tomów), polskiego przekładu dzieł Szekspira (1876). Sam Kraszewski tłumaczył Boską komedię Dantego (znane tylko fragmenty) i parafrazował komedie Plauta (1887). Zajęcie się Kraszewskiego współczesnym ruchem filozoficznym (zwłaszcza Heglem), poza kilkoma rozprawami krytycznymi, odbiło się najwydatniej w niektórych jego powieściach.
Niezwykle pokaźna i obfita była praca Kraszewskiego w dziedzinie badań historycznych, którym poświęcał się już od lat najwcześniejszych. Należy tu wymienić prace z dziejów Litwy, dzieło pt. Polska w czasie trzech rozbiorów (1873–1875, 3 t., nowe wyd. 1902–1904)[12], oraz liczne wydania źródeł. Popularyzacji dziejów ojczystych służyć miały Wizerunki książąt i królów polskich (1888) wydane wspólnie z K. Pillatim (ilustracje) i Cz. Jankowskim (opr. graficzne).
Z prac w zakresie historii sztuki należy przytoczyć Sztukę u Słowian, szczególniej w Polsce i Litwie przedchrześcijańskiej (1860), jako pierwszą poważniejszą próbę opracowania tego przedmiotu. Wiele cennych spostrzeżeń z zakresu sztuki zawierają Kartki z podróży 1858–1864 (1866), Księga druga (1874) i niektóre powieści, np. Sfinks. Zamieszczone tam opisy zabytków włoskich stawiane są wyżej niż podobne opisy Józefa Kremera. Wymienione wyżej prace należą właściwie do kręgu publikacji podróżniczych, których Kraszewski napisał więcej, niejednokrotnie dając bardzo artystyczne opisy zwiedzanych miejsc i krajów: m.in. Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy (1840, 2 t., II wyd. 1866), Obrazy z życia i podróży (1842, 2 t.), Wspomnienia Odessy i t. p. (1845–1846, 3 t.), Wieczory wołyńskie (1859).
Nader szeroka była redaktorska i publicystyczna działalność Kraszewskiego: „Athenaeum”, „Gazeta Codzienna (Polska)”, miesięcznik „Przegląd Europejski naukowy, literacki i artystyczny” (1862–1863), lwowskie „Hasło” (1865), poznański „Omnibus” (1869), drezdeński „Tydzień” (1870), wreszcie „Rachunki” (1867–1870), które śmiałością poglądów zdobyły sobie dużą poczytność. Kraszewski działał też jako pisarz dla dzieci, tworząc m.in. Bajeczki (1882, IV. wyd. 1917), oraz autor piszący dla ludu (planowane dwa tomiki z r. 1862, rozpoczęte wydawnictwo „Biblioteki ludowej”).
