Polskie organy i muzyka organowa

Polskie organy i muzyka organowa - Jerzy Gołos

Organy piszczałkowe – klawiszowy, aerofoniczny oraz idiofoniczny instrument muzyczny; umieszczany najczęściej w kościołach, salach koncertowych, synagogach reformowanych czy aulach. Organy piszczałkowe są największym instrumentem, nieporównywalnym z żadnym innym, jaki został wymyślony – pod względem rozmiarów przestrzennych, liczby źródeł fal dźwiękowych, sumarycznej mocy emitowanej do otoczenia, dynamiki i bardzo często różnorodności barw i możliwości kolorystycznych, a także pod względem złożoności konstrukcyjnej. W wielu aspektach (głośność, brzmienie, barwa) przewyższają orkiestrę symfoniczną, chociaż na organach gra tylko jeden człowiek. Rozpiętość skali dźwięków dużych organów wynosi ok. 10 oktaw, co jest porównywalne z zakresem dźwięków odbieranych przez ludzki słuch (od 16 Hz do ok. 20 000 Hz), jednakże są instrumenty, posiadające jeszcze większą skalę (patrz niżej). Organy posiadają trzy zasadnicze cechy: dźwięk jest tworzony poprzez powietrze przepływające przez piszczałki pogrupowane w głosy, instrument posiada trakturę, instrument posiada miech. Organy są głównym celem zainteresowania wyspecjalizowanego działu instrumentoznawstwa oraz instrumentologii, zwanego organoznawstwem. Pierwowzorem organów były starożytne małe instrumenty dęte, takie jak fletnia Pana i dudy. W wyniku zastąpienia ludzkiego zadęcia systemem hydraulicznym oraz zastosowania wentyli otwierających dopływ powietrza do konkretnych piszczałek, powstał pierwszy instrument typu organowego – tak zwane organy wodne, datowane na III wiek p.n.e. Ich konstruktorem był aleksandryjski mechanik i matematyk Ktesibios. Jego instrument nazwano właśnie organami hydraulicznymi – wodnymi, bowiem ciśnienie powietrza było w nich regulowane za pomocą zbiornika z wodą. Były one powszechnie stosowane w starożytnym Rzymie, i odznaczały się donośnym dźwiękiem. Używano ich w cyrkach, amfiteatrach i w czasie procesji. Ich wygląd znamy dzięki antycznym mozaikom, obrazom, przekazom literackim i znalezionym fragmentom, ale szczegóły techniczne budowy znane są tylko w ogólnym zarysie. W bliżej nieokreślonym momencie dziejowym hydrauliczny mechanizm sprężania powietrza zastąpiono skórzanymi miechami, znamy jednak datę pierwszego przedstawienia takich organów na obelisku wzniesionym za panowania bizantyjskiego cesarza Teodozjusza I Wielkiego – jest to rok 393 n.e. Celem niniejszej książki jest przekaz dobrej, na bieżąco aktualizowanej informacji na temat organów i muzyki organowej. Na świecie funkcjonują w tej dziedzinie doskonałe periodyki specjalistyczne, jak choćby włoska "Arte organaria e organistica", powstały też witryny profesjonalnie ukazujące bardzo wąskie zagadnienia: np. twórczość i dyskografię konkretnych kompozytorów. W Polsce powstało w ostatnich latach wiele większych i mniejszych festiwali, co roku opuszczają uczelnie kolejni absolwenci klas organów. Znikoma część tych wiadomości dociera do szerokiego grona odbiorców pochłoniętych naszą pasją. Ledwie kilka stron prywatnych podejmuje temat muzyki organowej. Pisma muzyczne odnotowują go na marginesie. Niniejsza strona ma uzupełnić ten dotkliwy brak, by stać się w przyszłości najpełniejszym możliwie kompendium wiedzy, której tak często z dużym nakładem sił poszukujemy. Zapraszamy do kontaktu z redakcją strony. Czekamy na Państwa opinie i sugestie dotyczące serwisu. Prosimy o przekazywanie wszelkich informacji o koncertach, festiwalach, kursach i konkursach organowych. Prosimy o nadsyłanie opisów i zdjęć ciekawych instrumentów. Zachęcamy do publikowania recenzji koncertów i nagrań płytowych.