Polska sztuka Ludowa rok XIX 4 numery 1965 - Praca Zbiorowa
Sztuka ludowa – całokształt działalności artystycznej społeczności lokalnej, na ogół wiejskiej. Obok twórczości, którą nazywa się plastyką do sztuki ludowej zalicza się też muzykę, tańce, legendy, bajki, poezję ludową oraz całą artystyczną stronę zwyczajów i obrzędów ludowych. Wszystkie te zjawiska były nierozerwalnie związane ze sobą oraz z życiem wsi i tworzyły kulturę ludową.
Wytwory sztuki ludowej nie są samodzielnymi dziełami sztuki, lecz zawsze pełnią określoną funkcję w życiu wsi, a ich wartość artystyczna idzie w parze ze znaczeniem użytkowym. Sztuka ludowa zaspokajała istotne potrzeby wsi, a chłopi w ramach gospodarki samowystarczalnej, zdani byli na własną wytwórczość we wszystkich dziedzinach życia. Podstawowymi wyrobami rękodzieła ludowego są tkaniny, hafty i koronki, stroje ludowe, wyroby kaletnicze, kowalskie i odlewnicze, wyploty ze słomy, wikliny i korzeni, galanteria drewniana, meble oraz wyroby garncarskie i ceramiczne.
Od połowy XIX wieku teoretycy sztuki podejmowali problem zanikania rękodzieła w warunkach industrializacji. W Anglii byli to John Ruskin i William Morris, w Niemczech Walter Gropius (idea sztuki życia codziennego).
Determinanty genezy oraz trwania kultury ludowej i w konsekwencji jej części składowych takich jak sztuka ludowa czy folklor widzi się tylko w warunkach samowystarczalnej wsi pańszczyźnianej, czyli w okresie XVI-XVIII wiek. Takie cezury czasu przyjmuje się dla „klasycznego” okresu funkcjonowania kultury ludowej w Polsce. Prehistoryczne źródła, bardzo bogate w naszym kraju, obrazujące wiele fundamentalnych form kultury z epoki plemiennej, przedfeudalnej, średniowiecza pogańskiego i chrześcijańskiego etnografowie zostawiają archeologom i niezbyt kwapią się by szerzej korzystać z efektów ich odkryć i dociekań.
Sądzę, że wynika to z obowiązującego aksjomatu. Mianowicie dla sztuki ludowej wyznaczono czas żywotności wraz z istnieniem ludu, w którego łonie powstała, i którego potrzeby zaspokajała, czyli stulecia XVI – XVIII.
W różnych regionach ostateczny zanik resztek warunków dla naturalnego funkcjonowania sztuki ludowej etnografia dostrzega najpóźniej w latach 50. XX wieku. Przyjęto też jednoznaczną definicję ludu jako części większej jednostki społecznej (zwykle narodu) ustrukturowanej poziomo i pionowo, co odróżnia ją od społeczeństw pierwotnych .Tę ludową część narodu lokuje się w hierarchii rozwoju ludzkiego jako cywilizacyjnie niższą część społeczeństwa cywilizowanego kultywującą tradycje ukształtowane na podłożu historycznym. („Słownik etnologiczny” Warszawa-Poznań 1987, s.212 ). A więc sprawa jasna.
Skoro sztuka ludowa jest tworem niższej cywilizacyjnie części społeczeństwa to „z natury rzeczy” jest prymitywna, nieudolna, ordynarna, jaskrawa, płytka pod względem treści, mało skomplikowana pod względem formy, a w ogóle naiwna i brzydka. Takie przekonania panują jeszcze w środowiskach o tradycjach mieszczańskich, wśród historyków sztuki, bywają też wśród antropologów kultury, etnologów i folklorystów. Emancypująca się ciągle wieś też wyrzeka się swojej rodzimej estetyki na rzecz wzorców „opadających” z miasta.
Tylko profesjonalni artyści plastycy i osoby obdarzone predyspozycjami do rozpoznania artystycznych wartości dzieł plastycznych są w stanie ocenić wielkość autentycznego talentu jaki „z samego siebie” wynajduje środki ekspresji, aby najtrafniej i najbardziej przekonująco wyrazić to co twórca pragnął powiedzieć. To też rzeźby, drzeworyty, malarstwo ludowe czekały do końca XIX wieku by zdjęto z nich odium „barbarzyńskich bohomazów” i potraktowano jako dzieła sztuki wnoszące do kultury narodu oryginalne wartości. Wcześniej nieliczne były głosy takie jak Józefa Ignacego Kraszewskiego, który już w połowie owego wieku. pisał: m.in. […] dziełem sztuki być może prosty koszyk z łoziny wypleciony, na którego bokach wyrazić umiał chłopak co go wiązał, w symetrycznych rysach, myśl ładu i harmonii.
Wartości ludowej muzyki, pieśni, literatury (ustnej) wcześniej odkryli muzycy (Fryderyk Chopin, Oskar Kolberg), poeci (np. Adam Mickiewicz) i literaci np. Adam Czarnocki, Józef Ignacy Kraszewski. Stroje ludowe fascynowały wielu artystów, ale szczególnie dwu tj. Jerzy Głogowski i Kajetan Wawrzyniec Kielisiński spojrzało na strój ludowy nie tyle jak na temat malarski, a przede wszystkim jak na szczególną wartość kultury narodu, która będzie dla potomnych świadectwem polskości. W 1. połowie XIX wieku wykonali z naukową wręcz doskonałością dokumentację ikonograficzną ponad tysiąca ubiorów. Dzieło o takiej skali w ogóle nie jest spotykane na świecie. Nauce polskiej do roku 2000 nie było znane. Miałem rzadkie szczęście dokonania jego odkrycia.
