Pisma wybrane, T. I-II

Pisma wybrane, T. I-II - Michaił Bakunin

Tom I - 672 s. Tom II - 674 s. Pisma Bakunina nie reprezentują spójnego światopoglądu. Bakunin był konsekwentny jedynie w odrzucaniu relacji rządzący / rządzeni pod każdą postacią – poczynając od Boga poprzez państwo aż do relacji interpersonalnych. Odrzucał także uprzywilejowanie jednej klasy społecznej nad inną – czy to w sensie klas ekonomicznych, czy np. kobieta-mężczyzna. Jego wizje społeczeństwa bez władzy były dość mgliste i sprzeczne – Bakunin widział je jako federację luźnych społeczności. Brak precyzyjnych wizji czy programów tłumaczył niemożnością przewidzenia, jak zachowa się wolne społeczeństwo. Bakunin, jak mawiali jego współcześni, lepiej posługiwał się pistoletem niż piórem. Do historii przeszły raczej poszczególne hasła z jego pism niż same pisma – m.in. społeczeństwo bez walki to martwe społeczeństwo, burząc będziemy budować, nikt nie będzie wolny, dopóki wszyscy nie będą wolni, wolność bez socjalizmu to brutalność, socjalizm bez wolności to tyrania. Bodaj najbardziej wartościowym wkładem teoretycznym Bakunina była krytyka współczesnego mu Karola Marksa, którego oskarżał o autorytarne metody, które prędzej doprowadzą do totalitaryzmu niż do społeczeństwa komunistycznego. Marks odwzajemniał się Bakuninowi oskarżeniami o idealizm. Z powodu tych sporów Bakunin został wydalony z Międzynarodowego Zrzeszenia Robotników (Międzynarodówki). Bakunin był najzagorzalszym zwolennikiem polskiej walki narodowowyzwoleńczej spośród wszystkich XIX-wiecznych rosyjskich rewolucjonistów. Walkę tę starał się wspierać zarówno bezpośrednio (próba uczestnictwa w powstaniu wielkopolskim w 1848, udział w wyprawie brytyjskiego parowca Ward Jackson, na pokładzie którego znajdowała się broń dla powstania styczniowego), jak i poprzez publikacje (Odezwa do moich rosyjskich braci wydana w po nieudanym powstaniu w 1867 roku, zachęcająca Rosjan do wsparcia Polaków w walce z caratem). Współgrało to z jego słowianofilskimi ideami – Bakunin był rzecznikiem utworzenia federacji pansłowiańskiej. Współorganizował Zjazd Słowiański w Pradze w 1848 roku.