Pielgrzym w dobromilu czyli nauki wiejskie z dodaniem powieści 1861 r.

Pielgrzym w dobromilu czyli nauki wiejskie z dodaniem powieści 1861 r. - Izabela Elżbieta Czartoryska

Dzieło Izabeli Czartoryskiej „Pielgrzym w Dobromilu, czyli nauki wiejskie” zawierało chronologicznie ujęte dzieje panowania poszczególnych władców, zaprezentowane w formie krótkich wykładów, przez przybyłego do wsi Dobromil pielgrzyma Dobrowolskiego. Treść została dostosowana do możliwości poznawczych niewykształconych odbiorców, co znalazło wyraz w pewnej selekcji faktów, w operowaniu typowymi dla ludu środkami obrazowania oraz w posługiwaniu się prostym, stylizowanym nieco na „wiejski” językiem. Sama autorka pisała:

„Pisząc jedynie dla wieśniaków, zdało mi się, że w tych początkowych naukach nie zachęciłabym ich do czytania, gdyby nadto rozciągłe mnóstwo się wypadków podobnych do siebie opisywało. Wojny dawne, czyny obojętne królów, których pamięć po części zatarta, nie mogłyby ich umysłów zajmować. Pomyśliłam więc sobie, że dość dla nich nauki i zabawy kiedy wiedzieć będą o świetności naszego kraju za Bolesława Chrobrego, o S. Stanisławie, którego czczą i często wzywają, o waleczności Krzywoustego, o wynalezieniu Żup solnych za czasów Bolesława Wstydliwego. Wystawiłam potem dzielność Łokietka, wielkość i dobroć Kazimierza, złączenie Litwy z Koroną za Jagiełłów, cnoty Jadwigi i gnuśne jój następców panowania. Przytem pilnie wspominałam waleczność Polaków, zwycięstwa króla Jana, nader szkodliwe panowanie Sasów i źródło nieszczęść naszych w elekcjach. Na tych wypadkach zastanawiam mego Pielgrzyma, wspominając o innych tylko tyle, ile potrzeba, żeby te celniejsze połączyć, Początkowe oświecenie, podług mnie, powinno być łatwe i zachęcające. Nie trzeba żeby odstraszało wiejskich czytelników trudnym dla nich pojęciem, kiedy owszem w tern czytaniu zabawy szukać mają”. 

Książka po raz pierwszy została wydana w Warszawie w 1818 roku przez znaną spółkę księgarską „Józef Zawadzki i Józef Węcki”. Została przyjęta bardzo życzliwie przez krytykę, w tym również przez Joachima Lelewela. Szybko stała się jedną z bardziej poczytnych lektur nie tylko wśród uczniów szkół ludowych, którym była zalecana, ale również – dzięki typowej dla środowiska wiejskiego instytucji „głośnego czytania” propagowanej wśród dorosłych mieszkańców wsi. O popularności tego dzieła niech świadczy fakt, że do 1830 roku było ono w Warszawie wznawiane aż 6 razy.