Panowanie Króla Polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego, 1847 r. - Joachim Lelewel
Panowanie Króla Polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego obejmujące trzydziestoletnie usilności narodu, podźwignienia się, ocalenia bytu i niepodległości. Wydanie, po szósty raz pomnożone, z dołączeniem porównania dwu powstawań Narodu Polskiego w 1794 i 1830-1831 r.
Stanisław II August, urodzony jako Stanisław Antoni Poniatowski herbu Ciołek (ur. 17 stycznia 1732 w Wołczynie, zm. 12 lutego 1798 w Petersburgu) – król Polski w latach 1764–1795, ostatni władca Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Ocena jego panowania pozostaje przedmiotem sporów. Doceniany jako inicjator i współautor reform ustrojowych przeprowadzonych przez Sejm Czteroletni, jeden z głównych autorów Konstytucji 3 maja, oraz jako mecenas nauki i sztuki, Stanisław August jest równocześnie krytykowany za to, że nie zdołał zapobiec rozbiorom i w konsekwencji upadkowi Rzeczypospolitej, oraz że został wybrany na tron polski wskutek wojskowej interwencji Imperium Rosyjskiego i osobistemu poparciu carycy Katarzyny II.
Od 1755 był stolnikiem wielkim litewskim, a następnie w latach 1756–1764 starostą przemyskim. W latach 1755–1758, przebywając na dworze peterbsurskim, nawiązał romans z księżną Katarzyną Aleksiejewną, przyszłą cesarzową Rosji panującą jako Katarzyna II.
Związany z Familią Czartoryskich, stał się jej kandydatem na króla Polski po śmierci Augusta III. Z poparciem Rosji został wybrany na króla na sejmie elekcyjnym w 1764 roku. Wbrew oczekiwaniom Katarzyny II, usiłował zmodernizować i wzmocnić znajdującą się w trudnej sytuacji politycznej Rzeczpospolitą. W 1765 roku założył w Warszawie Teatr Narodowy oraz mającą kształcić przyszłych kadetów Szkołę Rycerską. W tym samym roku powstał przy jego wsparciu Monitor – jedno z pierwszych polskojęzycznych czasopism. Król rozpoczął realizację programu Familii, czyli wzmocnienia władzy królewskiej i reformy ustroju państwa. Jego wysiłki spotkały się z opozycją zewnętrzną ze strony Prus, Imperium Habsburgów i Imperium Rosyjskiego, w których interesie leżało utrzymanie słabej pozycji Rzeczypospolitej; a także z opozycją wewnętrzną, głównie w kręgach konserwatywnej magnaterii, której przedstawiciele widzieli w reformach zagrożenie dla swoich przywilejów.
Reformatorskie działania króla doprowadziły do interwencji Rosji „w obronie ustroju Rzeczypospolitej” i „praw dysydentów”. Wkroczenie wojsk rosyjskich doprowadziło do zawiązania antykrólewskiej i antyrosyjskiej konfederacji w Barze (1768–1772), co nasiliło kryzys w państwie. Następstwem klęski konfederacji był I rozbiór Polski w 1772 roku. Mimo strat terytorialnych Stanisław August nie ustawał w reformach. Na jego wniosek w 1773 roku została powołana Komisja Edukacji Narodowej. Sytuacja króla była o tyle ciężka, że już w pierwszych latach panowania utracił poparcie Czartoryskich, zaś opozycja szlachecka nie osłabła. Kolejne sejmy, nie obradujące pod węzłem konfederacji (jak pierwsze za panowania króla), nie dawały nadziei na reformy ustrojowe. Jedynie sejmy z 1776 i 1788 działały pod węzłem konfederacji.
W ostatniej części panowania Stanisława Augusta, w latach 1788–1792 Sejm Czteroletni dokonał istotnych reform ustrojowych. Rosja, skupiona na wojnie z Turcją, zachęcona przez króla propozycją antytureckiego sojuszu, zgodziła się na obradowanie sejmu pod węzłem konfederacji i przeprowadzenie częściowych reform, głównie wojska. W sejmie dominowała orientacja pruska, do której król się przychylił, czego efektem było uzyskanie poparcia sejmu i sojusz z Prusami w roku 1790. Sejm nie rozwiązał się, a jedynie dokooptował dodatkowych posłów, co dodatkowo wzmocniło stronnictwo reformatorskie. Efektem tego było uchwalenie Konstytucji 3 maja 1791 roku, której król był jednym z głównych autorów.
