Osoby \ Odmieńcy \ Galernicy wrażliwości \ Maski 1 i 2 \ Dzieci 2 i 1 - Maria Janion
Osoby - 1984 r., 567 s.
Odmieńcy - 1982 r., 530 s.
Galernicy wrażliwości - 1981 r., 532 s.
Maski, tom 1 - 1986 r., 415 s.,
Maski, tom 2 - 1986 r., 510 s.
Dzieci, tom 1 - 1988 r., 375 s.
Dzieci, tom 2 - 1988 r., 356 s.
Pochodzi z rodziny urzędniczej. Jest córką Cypriana Janiona i Ludwiki z Kudryków. Do 1945 mieszkała w Wilnie, gdzie ukończyła szkołę powszechną i spędziła II wojnę światową. Podczas okupacji radzieckiej uczyła się w szkole średniej, a kiedy do miasta wkroczyli Niemcy, zaczęła uczęszczać na Tajne komplety gimnazjalne. Należała do działającego przy Armii Krajowej podziemnego Związku Harcerstwa Polskiego i była łączniczką. Po wojnie w ramach tzw. akcji repatriacyjnej jej rodzina osiedliła się w Bydgoszczy.
W 1945 zdała eksternistycznie maturę w Toruniu. Jesienią rozpoczęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Łódzkim. Od 1946 uczęszczała na prowadzone przez Stefana Żółkiewskiego studium krytycznoliterackie tygodnika „Kuźnica”, a w 1947 zaczęła w tym czasopiśmie publikować artykuły i recenzje. W tym samym roku zapisała się do Akademickiego Związku Walki Młodych „Życie”, a w 1948 została członkinią zespołu redakcyjnego tygodnika „Wieś”. W tym samym roku opublikowała w 2. numerze „Twórczości” pierwszą większą rozprawę naukową, napisaną wspólnie z Tadeuszem Drewnowskim i zatytułowaną Zagadnienie fikcji literackiej ze stanowiska socjologicznej teorii literatury. W 1948 została zatrudniona w Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk na stanowisku asystenta i pracowała w nim aż do przejścia na emeryturę (1996). W 1949 wstąpiła do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), z której została wykluczona w roku 1979. Również w 1949 przeniosła się do Warszawy, w której zamieszkała na stałe[3].
Lata 50. i 60
W 1951 roku uzyskała magisterium na Uniwersytecie Warszawskim, w roku akademickim 1951/1952 pracowała tam jako asystentka. Stanowisko zastępczyni profesora objęła w 1954 roku, a w 1955, w IBL – uzyskała stopień kandydata nauk filologicznych na podstawie pracy Lucjan Siemieński, poeta romantyczny, której promotorem był Stefan Żółkiewski. W 1957 roku pełniła funkcje sekretarza naukowego w IBL, w 1957 roku objęła stanowisko docenta, od tego czasu uczestnicząc w pracach rady naukowej instytutu. W 1957 roku zaczęła pracować w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku. W 1963 otrzymała tytuł profesora nauk humanistycznych[1], została wówczas profesorem nadzwyczajnym. W 1964 roku objęła stanowisko kierowniczki Pracowni Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej, a w 1968 roku kierowniczki Zakładu Historii Literatury XIX wieku. Od 1966 roku uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk o Literaturze PAN (później Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej PAN). Na fali represji marcowych w roku akademickim 1968/1969 została zwolniona z pracy w WSP – władze były szczególnie zaniepokojone jej rosnącym wpływem na młodzież akademicką. Jej wykłady, akcentujące rewolucyjny, wolnościowy aspekt romantyzmu, nieulegające oficjalnej wykładni i kwestionujące tradycyjne odczytania literackiego kanonu zachęcały studentów do niepokornego, oryginalnego i odważnego myślenia o polskiej literaturze i kulturze. Po utworzeniu Uniwersytetu Gdańskiego podjęła pracę w tamtejszym Instytucie Filologii Polskiej. W 1973 roku została profesorem zwyczajnym[2].
Lata 70. i 80.[edytuj | edytuj kod]
W 1974 roku zaczęła prowadzić seminaria na Studium Doktoranckim IBL. W 1979 roku została członkinią Związku Literatów Polskich, rozwiązanego w 1983 roku.
W latach 70. zaangażowała się w działalność opozycyjną – należała m.in. do założycieli niezależnego Towarzystwa Kursów Naukowych. Zaczęła krytyczniej podchodzić do narzucanych odgórnie interpretacji i wartościowania polskiej literatury dawnej i współczesnej oraz do polskiego kultu wojny, żołnierza, bohaterstwa, militarnych zrywów, martyrologii. W 1976 roku opublikowała studium Wojna i forma[4], poświęcone właśnie wydanemu Pamiętnikowi z powstania warszawskiego Mirona Białoszewskiego, interpretując go jako tekst pokazujący wojnę i powstanie z cywilnej, odmitologizowanej, nieheroicznej perspektywy, co spotkało się z silną krytyką. Oskarżano ją o to, że podobnie jak sam pisarz, szarga narodowe świętości. Jej niezależne sądy, wzrastający autorytet wśród studentów i pracowników naukowych oraz związek z opozycją polityczną sprawił, że stała się persona non grata dla ówczesnych władz. W okresie sierpnia 1980 podpisała list 64 intelektualistów popierający strajki, apelujący wszakże o działania „bez rozlewu krwi”. W 1981 roku wystąpiła na Kongresie Kultury Polskiej, którego obrady przerwało wprowadzenie stanu wojennego. Apelowała, by ten wielki narodowy zryw, na razie kierujący się głównie emocjami, przekuć w wielką pracę intelektualną.
W latach 80. kontynuowała pracę naukową i dydaktyczną w Gdańsku i Warszawie. Była twórczynią i współredaktorką serii Transgresje – siedem tomów antologii polskich i zagranicznych prac naukowych, tekstów literackich i zapisów dyskusji prowadzonych na gdańskich seminariach wyszło w latach 1981–1988. W 1981 roku podjęła wykłady na Uniwersytecie Warszawskim. W 1982 roku w ramach represji politycznych została zwolniona z Uniwersytetu Gdańskiego. Ponownie zatrudniono ją tam w roku akademickim 1983/1984. Seminaria w Gdańsku prowadziła do roku akademickiego 1989/1990, od tego czasu zajęcia prowadziła tylko w Warszawie w ramach Studium Doktoranckiego IBL i umowy z Uniwersytetem Warszawskim. Tuż przed przełomem 1989 roku związała się z nieformalnym stowarzyszeniem opozycyjnym „Reforma i Demokracja”.
Od lat 90
W latach 90. została członkinią Stowarzyszenia na Rzecz Humanizmu i Etyki Niezależnej, należała też przez pewien czas do Solidarności Pracy i Unii Pracy. W 1989 roku uzyskała członkostwo w Stowarzyszeniu Pisarzy Polskich, a w 1991 roku w Polskim PEN Clubie. W 1994 roku otrzymała doktorat honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego[5]. W latach 1997–2004 uczestniczyła w pracach jury Nagrody Literackiej Nike, w latach 2000–2004 była jego przewodniczącą. Od 1992 roku do 2010 roku kontynuowała otwarte dla wszystkich seminaria, tym razem pod auspicjami Szkoły Nauk Społecznych przy Instytucie Socjologii i Filozofii PAN. Chociaż z regularnych wykładów zrezygnowała, dalej współpracuje z SNS-em. W 1996 roku, na swoje 70. urodziny, otrzymała od uczniów tom Romantyzm. Janion. Fantazmaty pod redakcją Doroty Siwickiej i Marka Bieńczyka. W 2006 roku zarówno w Warszawie, jak i Krakowie przyjaciele oraz dawni i obecni uczniowie urządzili uroczyste obchody 80. urodzin Marii Janion. Z ofiarowanych jej z tej okazji tekstów powstała Księga Janion (Gdańsk, 2007) w opracowaniu Zbigniewa Majchrowskiego i Stanisława Rośka, zawierająca także szczegółową bibliografię jej prac przygotowaną przez Alicję Szałagan, listę doktoratów i prac magisterskich, których była promotorką, „Drzewo Janion”, wkładkę z rysunkiem pokazującym wszystkich uczniów oraz uczniów tychże, a także tekst wygłoszony przez Jerzego Pilcha w trakcie obchodów jubileuszu zorganizowanych w Warszawie w siedzibie „Gazety Wyborczej”[6].
Jest zaangażowana w odrodzenie polskiego feminizmu, zarówno w sensie ruchu intelektualnego, jak i aktywności społecznej. Krytykuje przejawy rasizmu, antysemityzmu, homofobii i mizoginii.
Członkostwo w organizacjach i instytucjach naukowych[edytuj | edytuj kod]
Uzyskiwała członkostwo w Polskiej Akademii Nauk (członek korespondent od 1991, członek rzeczywisty od 1998), Polskiej Akademii Umiejętności (członek krajowy czynny od 1990), Towarzystwie Naukowym Warszawskim (członek zwyczajny) i Towarzystwie Literackim im. Adama Mickiewicza. Pracowała w Komitecie Nauk o Literaturze PAN oraz w Komitecie „Polska w Zjednoczonej Europie”.
Główne kierunki badań
Jest autorką kilkudziesięciu książek i kilkuset studiów, artykułów, szkiców i recenzji. Równolegle do pracy badawczej rozwijała się jej działalność edytorska (wydania poezji krajowej, Nie-Boska komedia dla Biblioteki Narodowej) oraz redakcyjna – poza licznymi osobnymi pozycjami, jak książki o Grassie czy mistycznym Słowackim, redagowała całe serie wydawnicze: m.in. „Transgresje” i „Obraz Literatury Polskiej”, a od 1978 roku wielotomową, po dziś dzień ukazującą się „Bibliotekę romantyczną”. W latach 1968–1978 pełniła funkcję redaktor naczelnej komitetu redakcyjnego serii IBL Historia i Teoria Literatury. Studia, potem była członkiem komitetu. Była także inicjatorem i organizatorem wielu innych przedsięwzięć naukowych (konferencje, sympozja, spotkania).
Jej zainteresowania naukowe obejmują nie tylko historię literatury polskiej i obcej ostatnich dwóch stuleci, lecz także dzieje idei, stylów zachowania i postaw społecznych, przemiany wyobraźni symbolicznej, form i kategorii estetycznych, jak również metodologię badań literackich. Szczególne miejsce zajmuje w nich romantyzm.
Romantyzm jako rewolucja wyobraźni
Według Marii Janion romantyzm to przede wszystkim rewolucja wyobraźni, umożliwiająca zupełnie nowe spojrzenie na historię, naturę i człowieka.[potrzebny przypis] Romantyzm zrodził się w momencie nowożytnego odkrycia „ja”, stał się na początku głównie indywidualizmem, zgłębiającym doświadczenie konkretnej egzystencji oraz tajemnicę osoby. Romantyczna wyobraźnia objawiła nową rzeczywistość: wewnętrzny świat snów i fantazmatów. Dokonała tym samym odkrycia „człowieka podświadomego”, wypowiadającego wiele z tego, co do tej pory było skrywane i tajone, chociaż istniały również i w jej obrębie sfery stłumienia i wyparcia. Wyzwolenie stało się możliwe dzięki zerwaniu z klasycyzmem i jego dogmatycznym, jednostronnym i krępującym wyobraźnię pojmowaniem tradycji. Romantyczne rozumienie tradycji: wielostronne i pluralistyczne stało się podstawą nowego paradygmatu kultury.
W swoich pracach szczegółowo opisywała różnorodne aspekty tego nowego paradygmatu: nowy typ bohatera, drastyczne naruszenie tabu śmierci, zabieg rewindykacji tego, co ukryte, zapomniane i nieuznawane, a co prowadziło do nobilitacji kultur nieoficjalnych, alternatywnych (ludowej przede wszystkim, a następnie pogańskiej, słowiańskiej, północnej i orientalnej), koncepcję natury jako wzoru, modelu egzystencji, w której w sposób nieuchronny tworzenie utożsamia się z niszczeniem, a nawet samozniszczeniem, a życie ze śmiercią, rozumienie historii jako teofanii, dramatyczną filozofię egzystencji rozpiętą między zbawieniem i nicością, niewyrażane wcześniej, wypierane doświadczenia egzystencjalne (dziecka, szaleńca, kobiety...). Wiele uwagi badaczka poświęciła także nowym formom i stylom romantycznego pisania. Analizowała tajemnicę romantycznej formy (tzw. formy otwartej, poetyki fragmentu) i romantycznych kategorii estetycznych (studia o tragizmie, ironii, grotesce, frenezji, gotycyzmie, wzniosłości). Podkreślała, że z biegiem czasu coraz większe znaczenie w romantyzmie zyskiwało odczucie absurdalności i groteskowości istnienia, wyrażane poprzez ironię i melancholię.
Specyfika polskiego romantyzmu i jego wpływ na polską kulturę[edytuj | edytuj kod]
Wiele uwagi poświęciła szczególnemu charakterowi polskiego romantyzmu, a zwłaszcza temu, jak epoka ta wpłynęła na polską kulturę XIX, XX, a nawet XXI wieku. Badaczka twierdzi, że w ciągu prawie dwustu lat od epoki porozbiorowej poczynając, a na stanie wojennym i okresie po nim kończąc, w Polsce przeważał dość jednolity styl kultury, który nazwała romantyczno-symbolicznym. Romantyczny indywidualizm, radykalny bunt jednostki przeciw rzeczywistości, szaleństwo wyobraźni, rebelia śmierci czy w końcu dylematy moralne o wielkim dla społeczności polskiej znaczeniu (jak np. problem konfliktu etosu spiskowego i rycersko-chrześcijańskiego w Konradzie Wallenrodzie) w procesie recepcji zostały przez polskich czytelników poddane politycznej redukcji i daleko idącym uproszczeniom. Proces ten wsparła epigońska, naśladowcza literatura krajowa okresu międzypowstaniowego. Wielki romantyzm w Polsce stopniowo przekształcił się w kanon, albo raczej w dwa kanony: tyrtejski i mesjanistyczno-martyrologiczny. Stało się tak dlatego, że w pewnym momencie skoncentrował się przede wszystkim na budowaniu poczucia tożsamości narodowej i obronie jej symboli. Nabrał tym samym charakteru charyzmatu narodowego, organizując się wokół wartości duchowych zbiorowości, takich jak ojczyzna, niepodległość, wolność narodu, solidarność narodów. Dominującą rolę odgrywała tutaj literatura.
Jej fascynacja romantyzmem zaczęła się od badań nad XIX-wieczną poezją krajową w okresie międzypowstaniowym. Owocem poszukiwań była pierwsza książka: monografia Lucjan Siemieński, poeta romantyczny, a także mniejsze zarysy monograficzne – między innymi Ryszarda Berwińskiego, Edmunda Wasilewskiego Wincentego Pola[9] oraz Antologia romantycznej poezji krajowej 1831-1863, przygotowana razem z Marią Grabowską[. Portrety wybranych poetów krajowych (Ehrenberga, Siemieńskiego, Wasilewskiego) opublikowała w poszczególnych tomach serii Obrazy Literatury Polskiej.
