Olszewska Anna - Kosmologia. Obraz świata w nowożytności - Anna Olszewska
Rok 2009 ogłoszony został Międzynarodowym Rokiem Astronomii: upamiętniono w ten sposób 400-lecie odkryć dokonanych przez Galileusza dzięki teleskopowi. W 1609 r. liczący 45 lat profesor matematyki uniwersytetu w Padwie – prowadzący, co nie było ówcześnie w zwyczaju, swe wykłady w języku narodowym – skonstruował jako jeden z pierwszych lunetę i zastosował ją do obserwacji astronomicznych. Dzięki temu w latach 1609-1611 stwierdził istnienie gór na Księżycu, satelitów Wenus, plam na Słońcu i obrotu Słońca wokół osi. Odkrycia te w 1615 r. zaprowadziły go przed trybunał Inkwizycji do Rzymu, gdzie miał oczyścić się z zarzutów. Jego badania potwierdzały bowiem teorię heliocentryczną, sprzeczną z ówcześnie obowiązującą kosmologią biblijną. Jest zatem zrozumiałe, że ta właśnie data – rok 1609 – stała się niejako symbolem przemian zachodzących w wyobrażeniu i rozumieniu świata przez uczonych – przemian, które stopniowo doprowadziły do dzisiejszego stanu wiedzy o świecie. Był to proces długi i niełatwy; świadczą o tym prześladowania uczonych, ale i tysiące dzieł naukowych, które wpływały na sposób myślenia o nauce, sztuce, życiu i miejscu jednostki we wszechświecie. Szczególną też rolę odegrała w rozpowszechnieniu nowoczesnego spojrzenia na świat – sztuka, w tym grafika. Międzynarodowy Rok Astronomii stał się dla nas okazją do spojrzenia wstecz i dokonania oglądu rycin dawnych mistrzów, także tych, którzy łączyli wyobrażenia starożytności i średniowiecza z nowymi odkryciami. Wystarczy wspomnieć choćby Albrechta Dürera, Hendricka Goltziusa czy Wenceslausa Hollara, a z polskich uczonych znakomitego Jana Heweliusza, który swe dokonania w dziedzinie astronomii często sam ilustrował. Poszukiwania w zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk ujawniły bogactwoźródeł ikonograficznych: przedstawień kosmosu jako universum (sięgano tu poprzez analogię do instrumentów muzycznych, tworząc obraz świata), licznych wizerunków nieba, planet, gwiazdozbiorów, wyobrażanych za pomocą symboli mitologicznych, także Ziemi – najbliższej nam części świata: jej pór roku, miesięcy, a nawet pór dnia i nocy. Nie brak też portretów samych uczonych, borykających się z materią swych poszukiwań: jest i Ptolemeusz i Arystoteles i Kopernik.
Z obfitych zbiorów graficznych Polskiej Akademii Umiejętności wybrano jedynie 72 ryciny, by dać miejsce także prezentacji niezwykłego bogactwa dzieł naukowych i traktatów astronomicznych zgromadzonych w Bibliotece Jagiellońskiej – bogactwo to zrozumiałe jest w mieście uniwersyteckim, w którym nauki pobierał Mikołaj Kopernik. Na wystawie przedstawiono z tej kolekcji 26 starodruków, w tym dzieła Galileusza, Keplera, Heweliusza i trzecie wydanie De revolutionibus orbium coelestium Mikołaja Kopernika, a także niezwykle rzadko eksponowany rękopis Kosmografii Ptolemeusza. Wobec tak wielu nader interesujących źródeł, wybór dzieł, najpełniej ukazujących obraz świata u progu epoki nowożytnej, nie był dla pomysłodawczyni i autorki wystawy, dr Anny Olszewskiej, łatwy; mamy jednak nadzieję, że ta właśnie ekspozycja, tak gościnnie przyjęta w gotyckich murach Collegium Maius, przybliży nam – użytkownikom nowoczesnej technologii, którym nie są znane bariery, broniące ongiś dostępu do wiedzy – proces przemian w rozumieniu i wyobrażeniu świata, zachodzący od końca XV wieku do początków XVIII stulecia.
! Uwagi:
Oprawa lekko zarysowana, nieco zakurzona. Rogi oprawy zagięte i lekko wytarte.
