Obrządek słowiański w Polsce pierwotnej, 1904r.

Obrządek słowiański w Polsce pierwotnej, 1904r. - Władysław Szcześniak

Ryt słowiański, głagolicki lub cyrylo-metodiański – słowiańska forma liturgii św. Piotra stworzona przez świętych Cyryla i Metodego. Obrządek słowiański powstał dla potrzeb misji chrystianizacyjnej Cyryla i Metodego wśród Słowian. Mnisi zostali sprowadzeni z Bałkanów przez księcia wielkomorawskiego Rościsława w 863 roku. Za pozwoleniem papieża misjonarze przetłumaczyli liturgię na język staro-cerkiewno-słowiański, tworząc obrządek rzymsko-słowiański. Do ksiąg kościelnych zaś ułożyli osobne pismo, zwane głagolicą.

W 867 roku papież Hadrian II, pomimo oporu części duchowieństwa, zaakceptował ryt słowiański na obszarze Moraw i Panonii. Na początku 868 roku w Kościele Marii Maggiore Hadrian odprawił wraz z Cyrylem i Metodym mszę w nowym rycie. Po śmierci Cyryla w 869 papież ponownie potwierdził ryt słowiański bullą Gloria in Excelsis Deo i mianował Metodego swoim legatem. Rok później Metody został uwięziony z inicjatywy przeciwnych nowemu rytowi biskupów niemieckich[1]. Uwolniony w 873 roku po interwencji papieża Jana VIIIMetody wznowił misję na Morawach, zaś w 880 roku otrzymał od papieża potwierdzenie ponownego uznania rytu słowiańskiego[2]. Uczniowie Metodego rozpoczęli wówczas działalność misyjną, przyczyniając się do popularyzacji obrządku słowiańskiego na Bałkanach.

Po śmierci Metodego w 885 roku papież Stefan V (VI) wydał bullę Quia te zelo fidei, w której potępił obrządek słowiański i uznał go za heretycki. Uczniowie Metodego zostali wypędzeni z państwa wielkomorawskiego, a obrządek słowiański zastąpiony został łacińskim[3]. Wygnanych uczniów Metodego przyjął car Bułgarii Borys I Michał, kierując ich do pracy duszpasterskiej w swoim państwie. Byli wśród nich Gorazd, Klemens, Naum, Sawa i Angelariusz, zaliczeni potem w poczet Siedmiu Apostołów Bułgarii. W 893 roku synod w Presławiuuznał liturgię słowiańską za obowiązującą[4]. Działalność uczniów Metodego, skupionych wokół ośrodków w Presławiu i Ochrydzie dała początek Bułgarskiemu Kościołowi Prawosławnemu. Zarzucono jednak tam głagolicę i zrezygnowano z liturgii rzymskiej, a jedyną istotną pozostałością rytu słowiańskiego stało się używanie w liturgii języka staro-cerkiewno-słowiańskiego.

Obrządek słowiański był też popularny w Chorwacji. W 925 roku i na przełomie 927/928 książę chorwacki Tomisław zwołał synody, które potępiły obrządek słowiański[5]. Jednak ten przetrwał, a papież Innocenty IV w 1248 roku nadał Chorwatom przywilej używania języka słowiańskiego i głagolickiego pisma w katolickiej liturgii[6]. W Dalmacji istniało kilka opactw benedyktyńskich utrzymujących liturgię słowiańską[7].

W 1347 roku zakonników z Senj Karol IV Luksemburski sprowadził do Nowego Miasta pod Pragą. Mimo obcego języka, znajdowali oparcie w tradycji słowiańskiego piśmiennictwa, z czasem też uzyskali prawa parafialne. W aktywnie działającym skryptorium powstawała literatura religijna w języku czeskim, zapisywana głagolicą. Ich działalność zakończyła się w okresie wojen husyckich na początku XV wieku[8]. Z Pragi benedyktyni słowiańscy trafili na ziemie polskie – powstał klasztor w Oleśnicy, a w 1390 roku z fundacji Jadwigi i Władysława Jagiełły w podkrakowskim Kleparzu. Oba szybko upadły; kleparski, pomyślany zapewne do prowadzenia misji na Rusi, po śmierci Jadwigi nie został nawet ukończony[9].