Nowe Ateny

Nowe Ateny - Benedykt Chmielowski

Nowe Ateny to jedna z pierwszych polskich encyklopedii powszechnych[a], której autorem jest ks. Benedykt Chmielowski. Encyklopedia ks. Chmielowskiego ma układ rzeczowy, tj. hasła nie są ułożone alfabetycznie, lecz pogrupowane na działy tematyczne. Wiadomości obejmujące kilkanaście dziedzin wiedzy zaczerpnął od ponad stu autorów, począwszy od starożytnych, np. Pliniusza Starszego, aż po sobie współczesnych; wiele z nich opatrzonych jest nie pozbawionym krytycyzmu komentarzem autora, w innych autor powołuje się na wybitne osobistości antyku, by firmować własne spostrzeżenia. Po krótkim wstępie, tłumaczącym przyczyny napisania dzieła, autor rozprawia o Bogu, że jest bytem wszystkich bytów i o świecie, że został stworzony raczej na wiosnę niż jesienią, wbrew autorom, powołującym się na to, że na drzewach rajskich znajdowały się już owoce, twierdzi, że w warunkach palestyńskich drzewa owocują dwukrotnie wiosną i jesienią. Dalej rozważa, gdzie może się znajdować raj ziemski, po czym przechodzi do kwestii relikwii. Omawia najpierw główne relikwie związane z Narodzeniem i Męką Chrystusa Pana, ich losy i miejsce, gdzie się znajdują, szczególniej zatrzymując się nad gwoździami, którymi Pan Jezus był przybity do krzyża. Następnie przedstawia relikwie związane z Najświętszą Marią Panną, wśród nich ikonę częstochowską. Po czym przechodzi do przedstawienia niektórych świętych poczynając od praojca Adama, a na Ubaldzie biskupie kończąc. W dalszym toku swego dzieła zastanawia się czy król Salomon został zbawiony, czy papież Grzegorz Wielki uratował duszę cesarza Trajana od piekła, czy Platon został przez Boga zbawiony czy potępiony. Roztrząsa szeroko czy jest możliwe, by na tronie papieskim zasiadała kobieta o imieniu Joanna i czy zasługują na wiarę proroctwa o papieżach ogłoszone za pontyfikatu Celestyna II w 1143 roku. Następnie traktuje krótko o bożkach pogańskich, po czym przechodzi do opisania idoli w Piśmie świętym wymienionych: Apisa, Asmodeusza, Dagona i Lilith oraz do rozważenia prawdziwości wyroczni pytyjskiej Apollina w Delfach. Kończy krótkimi uwagami o gorszym od pogaństwa ateizmie.