Nie trzeba głośno mówić

Nie trzeba głośno mówić - Józef Mackiewicz

Powieść niniejsza jest, chronologicznie, dalszym ciągiem „Drogi donikąd”. To znaczy, przedłużeniem jej w czasie, ale tylko częściowo w tym samym terenie. Akcja powieści toczy się na tle zdarzeń historycznych, ściślej: pewnych fragmentów minionej wojny, i jest z nimi związana. Przedstawienie tych zdarzeń w powieści nie ma na celu narzucania czytelnikowi jakiejkolwiek „tezy”, bądź podejmowania „polemiki politycznej”. Jest wyłącznie próbą opisania tego co było. Nie trzeba głośno mówić Józefa Mackiewicza obejmuje historię lat 1941–1945, od początku wojny niemiecko-rosyjskiej do załamania się Niemiec – tak jak była oglądana i przeżywana przez mieszkańców kresów Rzeczypospolitej, w Wileńszczyźnie i na Białorusi. Jest to historia krótkotrwałych nadziei po wycofaniu się bolszewików, a potem prób ratowania jeszcze czegoś wobec nowego zagrożenia przez Niemców i zwycięski powrót czerwonej armii – aż do ostatecznej, kruszącej wszystko, katastrofy. Równocześnie powieść przedstawia obraz konfliktu – i tu tkwi jej rdzeń polityczny – pomiędzy widzeniem sytuacji z bliska, przez ludzi tamtejszych, a kierunkiem i poleceniami nadchodzącymi z Warszawy. Autor w swoim wstępie podkreśla autentyzm historycznego tła i faktów powieści. To nadaje całości nie tylko artystyczno-historyczny, lecz polityczny charakter i to stanowiło główny temat dyskusji, jaka rozpętała się po ukazaniu książki. Ocena artystycznych osiągnięć, choć uznawanych, zeszła na drugi plan. Józef Mackiewicz jest złożoną indywidualnością pisarską. Pesymistyczny poeta, historyk-publicysta i namiętny polityk mieszkają w nim obok siebie i tak chyba było od kiedy zaczął pisać. W jego twórczości zaznaczały się zawsze dwa nurty: interesował go człowiek, los jednostki oraz historia, dzieje mas. Te dwa nurty nie łatwo było pisarzowi uzgodnić. Raz jeden, raz drugi go unosił. Mickiewicz jednak dążył – z płynącymi latami coraz uporczywiej – do ich spojenia.