Neognoza Polska

Neognoza Polska - Jan Skoczyński

Neognoza to określenie współczesnych kierunków religijnych i ideologicznych powołujących się na tradycje gnostyckie (gnoza), odróżnianych dzięki tej nazwie od historycznej postaci gnozy. Cechą wyróżniającą neognozę jest optymistyczne ujęcie antropologii i kosmologii: świat i człowiek mają boską naturę, a świadomość tej boskości oznacza zbawienie dla człowieka. Niektóre kierunki religijne i ideologiczne powołują się na tradycję gnozy, choć ich faktyczny związek z gnozą lub gnostycyzmem historycznym wydaje się wątpliwy. Związki z gnozą zaznaczają się wyraźnie w pismach R. Steinera (1861-1925), przedstawiciela teozofii i twórcy antropozofii, który nie tyle czerpał inspirację z antycznej gnozy, ile reprezentował podobieństwo struktury myśli. Steiner przywiązywał wielką wagę do gnostycznego czyli ponadrozumowego poznania Boga i siebie. Nowsze formy poglądów różokrzyżowców również są mniej lub bardziej bliskie gnostyckiemu ujęciu poznania, co szczególnie zaznacza się w ich odłamie dualistycznym. Współcześni różokrzyżowcy pozostają pod wpływem teozofii i antropozofii. W 1865 R. W. Little założył w Anglii Societas Rosicruciana in Anglia; 1908 M. Heidel (uczeń Steinera) założył w USA Towarzystwo Różokrzyżowe (Rosicrucian Fellowship), które 20 lat później pojawiło się także w Europie; W 1916 r. S. Lewis założył Starożytny Zakon Rożokrzyża (Antiquus Mysticus Ordo Rosae Crucis, AMORC), a 1925 J. van Rijckenborgh - Lectorium Rosicrucianum (obecnie ma swoje centrum w m. Haarlem w Holandii). Wpływ ujęcia gnostyckiego (od gnostycyzmu) wyraźny jest przede wszystkim w pismach Lectorium Rosicrucianum. W 1895 K. Kellner i F. Hartmann założyli Ordo Templi Orientis (OTO), przejęty później przez Th. Reussa i A. Crowleya. Obecnie tradycje tego "zakonu" są pielęgnowane przez Ecclesia Gnostica Catholica, który w USA nawiązuje wprost do The Gnostic Society, towarzystwa założonego w 1928 r. w Los Angeles, ale w swoich deklaracjach powołuje się także na hermetyzm, teozofię (H. Bławatska) oraz bibliotekę z Nadż Hammadi. Wymienione (i inne) ruchy religijne są kontynuacją gnozy na poziomie popularnym. Na "wyższym" poziomie tradycję gnozy kontynuują tacy autorzy, jak G. Wehr i K. Dietzfelbinger, pisarze zorientowani na New Age.