Między Znaczeniem A Działaniem Retoryka I Władza

Między Znaczeniem A Działaniem Retoryka I Władza - Agnieszka Kampka (red.)

Zebrane w niniejszym tomie studia pokazują wielowymiarowość relacji między retoryką a władzą. Zestawienie różnorodnych ujęć i perspektyw badawczych uzmysławia wielość zagadnień, które mogą stać się przedmiotem analizy odpowiadającej na pytanie, czym jest władza i jaka jest rola retoryki w procesach władzy. Niewątpliwie wskazać można trzy podstawowe funkcje, jakie retoryka może pełnić. Po pierwsze, może służyć władzy - opiewać czyny przywódców, uzasadniać podboje. Może być narzędziem walki o władzę - po to pisano pamflety, odezwy i manifesty, dodatkowo - opanowanie retorycznych umiejętności może być kluczem do sukcesu. Wreszcie retoryka może być także przejawem władzy. Tym zagadnieniom poświęcona jest pierwsza część tomu. Rzeczywistą władzę zapewnia dominacja symboliczna, narzucenie własnej interpretacji, a zatem pytanie o to, jak w danym społeczeństwie tworzy się znaczenia, jest jednocześnie pytaniem o tworzenie się struktury społecznej. Władza nie jest czymś stałym i podobnie dyskurs w sferze publicznej nie jest jeden i niezmienny. Sfera publiczna jest przestrzenią ciągłego dialogu, krzyżowania się znaczeń, konkurowania pojęć, budowania zbiorowych reprezentacji, prób zarządzania emocjami, inicjowania komunikacji i rozwijania interakcji.

Agnieszka Kampka na podstawie analizy wybranych wystąpień sejmowych premiera i prezydenta przedstawia sposoby uzasadniania władzy politycznej. Pokazuje także, w jak wielkim stopniu wypowiadane słowa, które mają manifestować władzę, powiązane są z kontekstem sytuacyjnym i rolami społecznymi odgrywanymi przez mówców. Podobną problematykę - sytuacyjność retoryki, słowa jako przyczyny i skutki działań - podejmuje studium Marioli Jarczykowej. Przenosimy się w realia siedemnastowiecznego polskiego dworu królewskiego, by przekonać się, jak bardzo etos mówcy zależny jest od czynników społecznych i historycznych. Artykuł przedstawia dwóch znaczących w I połowie XVII wieku dostojników państwowych: Zygmunta III Wazę i Krzysztofa Radziwiłła, i na podstawie mów tego ostatniego rekonstruuje relacje księcia z monarchą. Studium Anny Bendrat to natomiast wędrówka i w czasie, i przestrzeni. Autorka, korzystając z narzędzi teoretycznych Ken-netha Burke'a, pokazuje, w jaki sposób retoryczne zabiegi przekładają się na konkretne działania (także zbrojne). Wystąpienia Abrahama Lincolna i proponowane przez niego definicje wojny zaowocowały zmianą układu kompetencji poszczególnych ciał politycznych. Próbę narzucenia interpretacji rzeczywistości podejmują także autorzy Karty Niemieckich Wypędzonych ze Stron Ojczystych, Dokument ten przez pryzmat etosu nadawców bada Iwona Barto-szewicz. Pragmalingwisryczny i retoryczny opis samego dokumentu, jak i kontekstu komunikacyjnego, w którym został on osadzony, pokazuje konkretne zabiegi służące przedstawieniu takiej definicji sytuacji, która najlepiej służy celom Związku Wypędzonych.

Kolejna grupa tekstów bliższa jest ujęciu Foucaulta, dla którego czymś oczywistym było nieuchronne połączenie wiedzy i władzy, a także postrzeganie instytucji jako środków narzucających lub utrwalających porządek społeczny. Foucaultowi zawdzięczamy także dostrzeżenie, że z władzą mamy do czynienia poza instytucjami takimi jak urzędy czy pałace, że przenika ona całe społeczeństwo, mnoży się i utrwala nie poprzez spektakularne czy oficjalne działania, lecz w codziennej rutynie. Potwierdzają to badania na gruncie antropologii politycznej, pokazujące, że rytuały i ceremonie niezwiązane wprost z instytucjami politycznymi są nierzadko skuteczniejsze w przekazywaniu treści ideologicznych niż bezpośrednie komunikaty polityczne [Lewellen 2010: 131]. Pokazują to artykuły zebrane w drugiej części tomu.

Anna Jopek-Bosiacka w swojej szczegółowej analizie orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego udowadnia, jak ważnym elementem perswazyjnej skuteczności jest spójność przekazu. Studium to pokazuje także, jak funkcjonuje władza w kontekście instytucjonalnym, pełnym wypowiedzi skonwencjonalizowanych, odwołujących się do schematów komunikacyjnych. Z kolei studium Michała Mokrzana, dotyczące antropologii społeczno-kulturowej, to przegląd przypadków, w których posiadana wiedza i założenia metodologiczne służyły narzuceniu interpretacji, sposobów oglądania i nazywania świata. Autor omawia polityczne i retoryczne uwikłania społeczeństw, z których pochodzą i do których przybywają badacze. Inny aspekt władzy instytucjonalnej podejmuje tekst Joanny Partyki, dotyczący dawnych poradników dla duchownych spowiadających wiernych i głoszących kazania. W jaki sposób pytania, umiejętnie prowadzona rozmowa mogły służyć budowaniu pożądanych przekonań? Autorka wnikliwie analizuje retoryczne taktyki narzucające interpretacje i nadające odpowiednie znaczenia zachowaniom i sytuacjom.

Kapitał polityczny i kapitał intelektualny we współczesnych relacjach władzy powiązany jest bardzo silnie z medialnością. Można zaryzykować twierdzenie, że dziś coraz częściej potencjalna władza może zostać urzeczywistniona tylko poprzez przekaz medialny. Tej problematyce poświęcona jest trzecia część tomu. Otwiera ją studium Oliwii Tarasewicz-Gryt, w którym podjęto próbę pokazania konsekwencji zamknięcia się w wybranej definicji sytuacji. To analiza nasyconego emocjami i sporem dyskursu medialnego dotyczącego katastrofy smoleńskiej i związanych z nią podziałów społecznych. Autorka pokazuje, jak wielką władzą interpretacyjną dysponują dziennikarze i jakie skutki może wywołać jej nadużywanie. Podobnej problematyki dotyczy także studium Ewy Modrzejewskiej. Wykorzystanie koncepcji framingu pozwoliło na precyzyjny opis strategii nadawania znaczeń wydarzeniom społeczno-politycz-nym. Na przykładzie ramy sporu, obecnej w dziennikach opinii, widać wyraźnie, że władza jest nie tylko zdolnością działania. Cel może zostać osiągnięty także jedynie dzięki odpowiedniemu nazwaniu tego, co się dzieje. Studium Anny Kiryjow natomiast wpisuje się w nurt rozważań dotyczących retoryki prasy kobiecej i reklamy jako władzy narzucania znaczeń i definiowania potrzeb [por. Jakóbczyk 2007, Grabieć 2007]. Autorka na podstawie wybranych reklam pokazuje, w jaki sposób kreowany jest etos eksperta, jaka jest rola autorytetu w dowodzeniu wysokiej jakości danego produktu, jakie narzędzia służą profilowaniu wyobraźni czytelniczek.

Niniejszy tom przedstawia prawdziwie interdyscyplinarny obraz, uwzględniający dorobek socjologii, literaturoznawstwa, lingwistyki, medioznawstwa i antropologii. Służy on wskazaniu spektrum możliwych kierunków badań dotyczących retoryki i władzy. Jest to panorama zjawisk, które pojawiają się w polu poszukiwań odpowiedzi na pytanie, jaka i czyja jest władza. Retoryka to nauka o wpływie za pomocą słowa [Wasilewski 2006: 13]. Zebrane tu studia są swego rodzaju katalogiem możliwych realizacji tego wpływu.

Na koniec - jeszcze jedna krótka próba opisania władzy, zainspirowana myślą Foucaulta: „Władzę sprawuje się nad tymi, którzy stają w obliczu wyboru, a jej celem jest wpływanie na to, jaki on będzie. Wyraża to lapidarna formuła: tam, gdzie nie istnieje możliwość oporu, nie może też być stosunków władzy. Władza w tym ujęciu manifestuje się w instrumentach, technikach i procedurach, dzięki którym można wpływać na działania innych" [Wróbel 2002: 50]. Czy opis ten czegoś nie przypomina? Retoryka jest władzą.