Księga o przyczynach - Praca Zbiorowa
KSIĘGA O PRZYCZYNACH LIBER DE CAUSIS I STAN BADAŃ NAD „KSIĘGĄ O PRZYCZYNACH” I WAŻNIEJSZE I NIEJ PROBLEMY FILOZOFICZNE Mieczysław Gogacz II KSIĘGA O PRZYCZYNACH Tłumaczenie Zofia Brzostowska, Mieczysław Gogacz Edycja internetowa wydania pierwszego Warszawa 1970 Mieczysław Gogacz 2 SPIS TREŚCI CZĘŚĆ PIERWSZA .................................................................................................................. 5 STAN BADAŃ NAD „KSIĘGĄ O PRZYCZYNACH” I WAŻNIEJSZE I NIEJ PROBLEMY FILOZOFICZNE........................................................................................................................ 5 1. UZASADNIENIE POLSKIEGO PRZEKŁADU „KSIĘGI O PRZYCZYNACH” ........ 5 1.1. Naukowa wartość tekstu.................................................................................... 5 1.2. Zainteresowanie „Księgą” w średniowieczu..................................................... 7 1.3. Średniowieczne komentarze do „Księgi o przyczynach” ............................... 10 1.3.1. Komentarze zestawione przez A. Pattina............................................ 10 1.3.2. Inne komentarze do „Księgi o przyczynach”...................................... 12 1.4. Historycy zagadnienia „Księgi o przyczynach”.............................................. 14 1.5. Znajomość w Polsce „Księgi” o przyczynach” i aktualne polskie próby badań nad średniowiecznymi do niej komentarzami........................................................ 16 1.6. Dotychczasowe tłumaczenia tekstu................................................................. 20 2. WYDANIA KRYTYCZNE ŁACIŃSKIEGO PRZEKŁADU ...................................... 22 3. ŚREDNIOWIECZNY TŁUMACZ TEKSTU I DATA TŁUMACZENIA ................... 25 4. DYSKUSJE NAD PROBLEMEM AUTORA „KSIĘGI O PRZYCZYNACH”........... 30 4.1. Opinie uczonych średniowiecza...................................................................... 31 4.2. O.Bardenhewer (1882) i zwolennicy jego stanowiska.................................... 35 4.3. Badania F.Pelstera (1933) i R.Steele (1935)................................................... 36 4.3.1. Zastrzeżenia wobec stanowiska O. Bardenhewera ............................. 37 4.3.2. Pogląd F.Pelstera................................................................................. 38 4.3.3. Uwagi ze strony R. Steele ................................................................... 39 4.4. Ujęcie H. Bedoreta (1938) .............................................................................. 40 4.5. Podsumowanie H.D.Saffrey‟a (1954 i 1963).................................................. 43 4.6. Analizy A.Pattina (1966)................................................................................. 48 5. AKTUALNY STAN WIEDZY NA TEMAT „KSIĘGI O PRZYCZYNACH”........... 53 5.1. Stwierdzenia powszechnie przyjęte przez mediewistów ................................ 53 5.2. Wnioski obecnego etapu dyskusji................................................................... 54 3 6. STRUKTURA „KSIĘGI O PRZYCZYNACH”............................................................ 55 6.1. Forma literacka „Księgi”................................................................................ 55 6.2. Zagadnienie jednolitości ujęć w „Księdze” według G.Lafonta ..................... 57 7. DWA TYPOWE UJĘCIA TREŚCI „KSIĘGI O PRZYCZYNACH”......................... 58 7.1. Kontekstowe ujęcie treści „Księgi” przez H.P.Saffrey‟a............................. 59 7.2. Immanentne ujęcie treści „Księgi” przez G. Lafonta...................................... 61 8. TREŚĆ „KSIĘGI O PRZYCZYNACH” WEDŁUG STRESZCZENIA E.GILSONA. 63 9. UWAGI PRZYGOTOWUJĄCE DO ZROZUMIENIA „ESSE” ................................. 65 9.1. Próba analizy tekstu „Księgi o przyczynach” ................................................. 65 9.1.1. „Esse” jako podmiot stopni bytowania ............................................... 65 9.1.2. „Esse superius”.................................................................................... 68 9.2. Interpretacje mediewistów .............................................................................. 71 9.2.1. „Esse superius” jako „enter ens”(O.Bardenhewer, Cl.Baeumker, E.Gilson, Tomasz z Akwinu) ........................................................................ 71 9.2.2. „Esse” znaczy „anniyya” (P.Duhem, M.T.d‟Alverny, C.Fabro)......... 75 10. ZAGADNIENIE STWARZANIA ............................................................................... 79 11. CZYM JEST „YLIATHIM” (OPINIA TOMASZA Z AKWINU, P. DUHEMA, M.D. ROLAND-GOSSELINA) .................................................................................................. 83 12. „KSIĘGA O PRZYCZYNACH” A GENEZA ZAGADNIENIA ISTOTYI ISTNIENIA U TOMASZA Z AKWINU........................................................................... 87 12.1. Interpretacja M.D. Roland-Gosselina............................................................ 88 12. 2. Stanowisko M.A. Krąpca ............................................................................. 90 12.3. Złożenie „esse” z tego, co skończone i nieskończone, według „De ente et essentia” oraz „Super librum de causis expositio” Tomasza z Akwinu................ 92 12.4. Omówienie ujęć Tomasza przez C.Fabro i A. Foresta.................................. 94 13. „LIBER DE CAUSIS” I DEFINICJA SUBSTANCJI W „PRINCIPIA PHILOSOPHIAE” R. DESCARTESA.............................................................................. 96 14. WYKAZ PUBLIKACJI WYKORZYSTANYCH, DOTYCZĄCYCH WPROST „KSIĘGI O PRZYCZYNACH”....................................................................................... 100 15. WYKAZ CYTOWANYCH POZYCJI POMOCNICZYCH ..................................... 102 16. WPROWADZENIE DO POLSKIEGO PRZEKŁADU „KSIĘGI O PRZYCZYNACH”........................................................................................................... 104 4 CZĘŚĆ DRUGA .................................................................................................................... 109 LIBER DE CAUSIS - KSIĘGA O PRZYCZYNACH (TEKST TŁUMACZENIA) ............ 110 SŁOWNIK TRUDNIEJSZYCH TERMINÓW ..................................................................... 149 BIBLIOGRAFIA.................................................................................................................... 152 RÉSUMÉ................................................................................................................................ 157 5 CZĘŚĆ PIERWSZA Mieczysław Gogacz STAN BADAŃ NAD „KSIĘGĄ O PRZYCZYNACH” I WAŻNIEJSZE I NIEJ PROBLEMY FILOZOFICZNE 1. UZASADNIENIE POLSKIEGO PRZEKŁADU „KSIĘGI O PRZYCZYNACH” 1.1. Naukowa wartość tekstu P. Duhem, w swym dziele pt. „System świata”, w 1954 roku może najpełniej wyraził już od dawna przyjmowany przez historyków filozofii pogląd, że „Księga o przyczynach” wnosi w średniowieczny świat arabski i w średniowieczne chrześcijaństwo Zachodu najczystszą, bardzo dokładną, wprost wykwintną wersję helleńskiego neoplatonizmu1 . Nie ulega wątpliwości także dzisiaj, że „Księga o przyczynach” jest najpoważniejszym źródłem neoplatonizmu w późniejszym średniowieczu. I historycy filozofii powszechnie zgadzają się, że „Księga” będąc komentarzem do zawartych w niej niektórych twierdzeń wydobytych z „Stoichéiosis theologiké” Proklosa, przekazuje średniowieczu klasyczny neoplatonizm2 . Dodają jednak, np. A. Pattin i G. Lafont, że w przekazie tym jest także zawarta, chociaż nie całkiem starannie wbudowana w analizę, teza monoteistyczna i kreacjonistyczna. Jeden z 1 „Ce livre à distillé aux Arabs et au chrétiens du Moyen Age l‟essence la plus pure et la plus précieuse du Neo- platonisme hellénique”. P. Duhem, Le système du monde, Paris 1954,t. IV, s. 347. 2 Na temat różnicy między klasycznym i średniowiecznym neoplatonizmem por. np. M. Gogacz, O typach metafizyki średniowiecznej, „Studia Philosophiae Christianae ATK” 1(1967) 21-54. 6 wybitniejszych dziś znawców zagadnienia „Księgi o przyczynach”, właśnie A.Pattin, we Wstępie do swego krytycznego wydania tekstu „Liber de causis” pisze, że „Księga” jest dokonaną przez jej autora osobistą syntezą bogactwa myśli neoplatońskiej i śmiałej inspiracji monoteistycznej oraz kreacjonistycznej3 . Sprecyzowania te nie tylko nie podważają poglądu P.Duhema, ale poszerzając go i pogłębiając tym bardziej potwierdzają opinię, że „Księga o przyczynach” zajmuje poważne miejsce wśród źródeł średniowiecznego neoplatonizmu. Gdy się doda za H.D. Saffrey‟em, że jeszcze dzisiaj w bibliotekach naukowych znajduje się od 120 do 150 średniowiecznych rękopisów łacińskiej wersji tekstu „Księgi”, to jej wpływ na kulturę umysłową średniowiecza nie może budzić wątpliwości4 . Historyk filozofii badający średniowiecze, w którym dominuje wielowątkowy i filozoficznie bogaty nurt neoplatoński, nie może nie sięgać do „Księgi o przyczynach”, gdy chce ustalić poszczególne wersje i odmiany neoplatońskich ujęć. Średniowieczna recepcja zawartej w „Księdze” wizji rzeczywistości musiała owocować, przynajmniej od połowy dwunastego wieku, rozwiązaniami, których zależności od „Księgi o przyczynach” nikt nie kwestionuje. Niekiedy nawet, wbrew faktom, tę zależność widzi się już w czasach, w których „Księga” jeszcze nie powstała. Wykazują to dzisiaj i uściślają historycy zagadnienia „Księgi o przyczynach”, np, wspomniany już A. Pattin. Nie znaczy to, oczywiście, że neoplatonizm nie wnikał do średniowiecza także innymi drogami, np. poprzez teksty choćby św. Augustyna, czy Pseudo-Dionizego Areopagity, dając w wyniku cały szereg omówionych już przez A. Dempfa odmian metafizyki5 oraz wyróżniony przez E. Gilsona i tak mocno przez niego podkreślany augustynizm arystotelizujący i augustynizm awicenizujący6 , który, jak twierdzi F.van Steenberghen, De 3 Według A.Pattina autor „Księgi o przyczynach” „a tire synthèse personnelle d‟une grande puissance de pensee, et d‟inspiration franchement monothéiste e Pattin, Le Liber de causis, Leuven (1966), s.6. Cytuje się według tego tekstu, który jest odbitką z „Tijdschrift voor Filosofie” 28(1966), z. 1, s. 90-203. Por. tegoż autora artykuł pt. De hierarchie van het zijnde in het “Liber de causis” (studie over de vijf eerste proposites) “Tijdschrift voor Philosophie” 23(1961) z.1, s. 130-157. A.Pattin wykazuje w tym artykule, że autor „Księgi o przyczynach” był monoteistą i, przeciwnie niż Proklos, zwolennikiem kreacjonizmu, podobnego do tego, który jest zawarty w Objawieniu chrześcijańskim. 4 „On estime qu‟il existe encore aujourd‟hui entre 120 et 150 manuscrits de ce texte latin pour juger de se grande diffusion au moyen âge”. H.D. Saffrey, Sancti Thomae de Aquino super Librum de causis expositio, Fribourg-Louvain 1954. s. XV. 5 Za podstawowe źródło metafizyki średniowiecznej A.Dempf uważa filozofię św. Augustyna i wyróżnia w tej filozofii metafizykę twórczego ducha Bożego, metafizykę duszy, metafizykę zmiennego świata. Podkreślając teocentryzm metafizyki średniowiecznej omawia „die organologische Lebensmetaphysik” Jana Szkota Eriugeny, „der ontologische Realismus Anselms”, „der nominalistische Personalismus” Abelarda i Gilberta, „der mystische Realismus” Bernarda z Clairvaux i Ryszarda ze św. Wiktora, „der Witalismus” szkoły w Chartres, „die naturalistische Aristotelesrenaissance” Sigera z Brabancji, „die Ganzheitslehre” Tomasza z Akwinu, „der augustinische Exemplatrismus” Bonawentury, „der mystische Augustinismus” Eckharta, „der averroistische Naturalismus” Jana z Janduno, „der Nominalismus” Ockhama. A. Dempf, Metaphysik des Mittelalters, (brmw), s. 51-79. 6 Por. E. Gilson, Pourquoi saint Thomas a critiqué saint Augustin, „Archives d‟histoire doctrinale et littéraire du moyen âge”, I (1926-1927) 84-85. 7 Wulf wolałby nazwać augustynizmem awicebronizującym7 . Dodajmy, że powołując się na Picaveta F.van Steenberghen prawdziwego mistrza scholastyki widzi jednak w Plotynie. Takim mistrzem jest według niego także Proklos8 . Jeżeli więc neoplatonizm właśnie Plotyna i Proklosa wpływa do średniowiecza różnymi drogami., to zauważmy tylko tyle, że z tekstem „Stoicheiosis theologike” Proklosa, może bardziej niż poglądy Augustyna, Pseudo-Dionizego, czy później Jana Szkota Eriugeny, jest ściśle związana właśnie „Księga o przyczynach”. A.Pattin powie nawet, że autor „Księgi o przyczynach” przekształcił emanacyjny system Proklosa w teorię stwarzania9 . Konieczność studiowania przez historyka filozofii średniowiecznej źródłowego tekstu „Księgi o przyczynach” jest bezspornie oczywista. Nie należy jednak kryć faktu, że „Księga o przyczynach” jest trudnym tekstem filozoficznym10 . I nawet dobra znajomość łaciny średniowiecznej, którą przecież posiadają mediewiści, nie zmniejsza stopnia tej trudności. Wypływa ona, owszem, z nieco odmiennej terminologii filozoficznej, innej niż ta, którą ustaliły i sprecyzowały wieki doświadczenia filozoficznego, lecz przede wszystkim ze swoistej odmienności koncepcji metafizycznych, wprost niepowtarzalnie przez autora „Księgi o przyczynach” zsyntetyzowanych w całość, czerpiącą, jak stwierdza cytowany już A.Pattin, z bogactwa wielowątkowej neoplatońskiej myśli i śmiałej inspiracji monoteistyczno-kreacjonistycznej. Choćby więc z tych powodów „Księga o przyczynach” winna ukazać się w języku polskim, aby nie zastępując przecież oryginału nie zniechęcała stopniem trudności szczególnie tych polskich badaczy średniowiecznej historii filozofii, którzy dopiero i powoli wchodzą w bogactwo i wielkość średniowiecznej filozofii wyrastającej także z korzeni, stanowiących treść właśnie „Księgi o przyczynach”. 1.2. Zainteresowanie „Księgą” w średniowieczu 7 F. van Steenberghen, Aristote en Occident, Louvain 1946, s. 46, 48-49. 8 „Le véritable maître de la scholastique serait Plotin... L‟influence de Plotin et de Proclus s‟exercée par les voies les plus diveres”. F.van Steenberghen, Aristote en Occident, s. 47-48. (Zasada cytowania: ponieważ cytuje się w tej pracy niekiedy kilka rozpraw danego autora, przy każdym więc nazwisku, aby uniknąć pomyłek, umieszcza się tytuł dzieła i nr stronicy. Dane bibliograficzne podaje się przy pierwszym zacytowaniu). 9 „L‟autour du „De causis a done transformé le systems des emanations procluslennes en une doctrine de la creation”. A.Pattin, Le Liber de causis, s. 8. 10 Por. „Liber de causis is by nature difficult to interpret - its author is so near and yet so far from Proclus”. L. Sweeney, Research difficulties in the Liber de causis, “The modern schoolman” XXXVI (1959), z.1, s. 115. 8 Nie ulegająca dziś wątpliwości wartość „Księgi o przyczynach”, jako źródła neoplatonizmu w pełnym średniowieczu, opiera się właśnie na zainteresowaniu, jakie „Księga” ta wywołała wśród średniowiecznych uczonych. H.D. Saffrey11 uważa, że zainteresowanie to, a więc także wpływ „Księgi”, można z dużą precyzją określić tak co do czasu jak i zasięgu. O wpływie „Księgi” na wiek XII niech świadczą dwa poważne dokumenty. Jest to: 1) odkryty przez M.T. d‟Alverny anonimowy rękopis (Paris,
