Iliryzm i słowiańszczyzna, 1924 r. - Jerzy Pogonowski
Iliryzm (chorw. Ilirski pokret) – ruch kulturowy i polityczny w latach 30. i 40. XIX w., mający na celu dążenie do zjednoczenia południowych Słowian bez względu na granice państwowe i administracyjne, skupiający głównie działaczy chorwackich, ale także słoweńskich i serbskich.
Początki ruchu iliryjskiego można datować na początek lat 30. XIX w., jednak jego korzeni można szukać we wcześniejszym dziesięcioleciu. Samą nazwę, nawiązującą do starożytnej Ilirii, ruch zawdzięcza Napoleonowi, który w 1809 z ziem zajętych na mocy pokoju w Preszburgu, pokoju w Schönbrunn oraz zlikwidowanej w międzyczasie Republiki Dubrownickiej utworzył tzw. "Prowincje Iliryjskie", stanowiące część Cesarstwa Francuzów (obejmowały one Dalmację, Chorwację właściwą pomiędzy Adriatykiem a Sawą oraz większość dzisiejszej Słowenii). Wówczas to wprowadzono do szkół ludowych język "iliryjski", zaczęły także pojawiać się pierwsze publikacje w tym języku.
Po klęsce Napoleona i powrocie Prowincji w granice monarchii Habsburgów wszelkie reformy marszałka Marmonta cofnięto. I choć ludność "Prowincji" niechętna była reformom francuskim, kurs germanizacyjny władz wiedeńskich zaczął na ziemiach południowosłowiańskich w granicach Austrii budzić niechęć. Gdy do Wiednia dołączyli się Węgrzy, którzy zażądali wprowadzenia języka węgierskiego jako urzędowego w całej Koronie św. Stefana (obejmującej również Chorwację), jako reakcja na te żądania pojawił się wśród działaczy chorwackich ruch iliryjski.
Inspiracją dla pierwszych ilirystów była historiozofia niemieckiego romantyka Johanna Gotfryda Herdera, twórcy teorii "ducha narodów", który podkreślając znaczenie narodowej tożsamości i języka narodowego, szczególnie doceniał Słowian, których przeznaczał do wypełnienia szczególnej misji dziejowej. Zainspirował on wielu działaczy słowiańskich (m.in. Czecha Jána Kollára, Słowaka Pavla Šafárika, Słoweńca Jerneja Kopitara), w tym prekursorów panslawizmu oraz – pośrednio – ilirystów.
Pierwszych prekursorów iliryzmu można szukać już w drugim dziesięcioleciu XIX w., zarówno w samej Chorwacji (Antoni Mihanović), jak i wśród studentów chorwackich w Austrii i na Węgrzech (Djuro Šporer). W 1823 Šporer wydał "Almanah Ilirski", w którym rzucił hasło kodyfikacji i ujednolicenia "narzeczy" południowosłowiańskich. Wkrótce potem działalność rozpoczął najwybitniejszy spośród ilirystów i faktyczny twórca tego ruchu Ljudevit Gaj. Po kilku latach prac, zainspirowany szczególnie przez znanych mu osobiście Kollára i Šafárika, w 1830 wydał w Budzie dziełko "Kratka osnova horvatsko-slavenskoga prevopisanja", w którym przekonywał do prac nad dialektem sztokawskim jako podstawą wspólnego języka literackiego narodów południowosłwiańskich (a także do przyjęcia w pisowni czeskich znaków diakrytycznych).
