Historya Zjednoczenia Włoch 1905 r. - H.Witkowska
Po 1849 roku, tylko na krótko, zamarł ruch narodowy i zjednoczeniowy Włochów. Szczególnie Królestwo Sardynii z królem Wiktorem Emanuelem II stawało się tym państwem, na które oczy Włochów, marzących o zjednoczeniu, zaczęły się coraz częściej zwracać.
Sytuacja na Półwyspie Apenińskim po 1850 roku była złożona. Nadal wielkie wpływy posiadała Austria, okupując Lombardię i Wenecję, utrzymując garnizony w Toskanii i Parmie. W Rzymie, po interwencji 1849 roku, stacjonował garnizon francuski. Po wojnie krymskiej, wobec osłabienia pozycji i prestiżu Austrii na arenie międzynarodowej i udziału korpusu sardyńskiego w walkach, pojawiły się nadzieje na poruszenie sprawy włoskiej na arenie międzynarodowej przez Francję Napoleona III.
W 1858 i 1859 roku doszło do porozumienia francusko-sardyńskiego na wypadek wojny z Austrią. Jednocześnie Francja zawarła porozumienie z Rosją, która w ten sposób blokowała Prusy, mogące przyjść z pomocą Austrii. W kwietniu 1859 roku rząd austriacki skierował ultimatum do rządu sardyńskiego w sprawie przerwania zbrojeń. Wobec negatywnej reakcji rządu Cavoura Austria podjęła kroki zbrojne i wypowiedziała wojnę Sardynii.
Przełomowe znaczenie w działaniach wojennych miały dwie bitwy: pod Magentą (4 czerwca) i Solferino (24 czerwca 1859 roku), w których zwyciężyły wojska francusko-sardyńskie. Pod wrażeniem zwycięstw i agitacji Cavoura w Parmie, Modenie, Toskanii i niektórych ziemiach Państwa Kościelnego wybuchły powstania. Władcy poszczególnych państw uciekli, a ludność deklarowała chęć połączenia z Królestwem Sardynii. W tych warunkach Napoleon III, zaniepokojony wymykającymi się spod francuskiej kontroli wydarzeniami, zawarł w lipcu 1859 roku rozejm w
Villafranca, a następnie pokój w Zurychu (listopad 1859). W myśl porozumień z Villafranca Lombardia przeszła we władanie Francji, która przekazała ją następnie Sardynii. Wypędzeni z Toskanii, Parmy i Piemontu władcy włoscy mieli wrócić do swoich państw, ale wobec oporu ludności nie udało się wypełnić tych postanowień.
Z inicjatywy Cavoura w marcu 1860 r. zostały przeprowadzone plebiscyty w środkowych Włoszech. Ludność w zdecydowanej większości opowiedziała się za przyłączeniem tych terenów (Toskania, Parma, Modena i Romania) do Królestwa Sardynii. Odbył się także plebiscyt w Nicei i Sabaudii (prowincje państwa sardyńskiego), w którym ludność opowiedziała się za połączeniem z Francją, co prawie natychmiast nastąpiło.
Pod wrażeniem zwycięstw włoskich na Sycylii wybuchło powstanie przeciwko królowi Ferdynandowi II Burbonowi. Z inicjatywy zwolenników Mazziniego i jego samego z Genui wyruszyła wyprawa Garibaldiego i jego 1200 ochotników. Wyprawa „tysiąca” dotarła na Sycylię, rozpoczynając zwycięski marsz. Wojska królewskie zostały pokonane pod Calatafimi (15 maja 1860) - powstanie objęło całą Sycylię. Niebawem Garibaldi przeniósł działania zbrojne na półwysep - opanował Kalabrię, wkroczył do Neapolu i ponownie pokonał armię królewską (nad rzeką Volturno, 1 października 1860). Zwycięstwa Garibaldiego i jego powstanie było połączone z rewolucją społeczną - chłopi otrzymywali ziemię, znoszono powinności feudalne, itd
W obawie przed zajęciem przez Garibaldiego i jego powstańców pozostałych ziem Państwa Kościelnego i ewentualnego rozszerzenia się rewolucji na północne Włochy, Cavour, w porozumieniu z Napoleonem III, zdecydował o wkroczeniu wojsk sardyńskich do Państwa Kościelnego, a następnie do Królestwa Obojga Sycylii. Garibaldi, wyżej stawiając interes narodowy Włochów niż własne przekonania polityczne, poparł króla Wiktora Emanuela II, wiwatując nawet na jego cześć w czasie wjazdu do Neapolu. Także w pozostałej części Państwa Kościelnego i na ziemiach Królestwa Obojga Sycylii zostały przeprowadzone plebiscyty, w których ludność opowiedziała się za połączeniem z Królestwem Sardynii.
