Historya malarstwa 6 tomów ok 1913 r - Haldane MacFall (red.)
Odrodzenie we Włoszech Środkowych 265 s.,
Malarstwo Flamendzkie i Niemieckie 263 ss.,
Malarstwo Holenderskie 263 s.,
Mlarstwo Francuskie 335 s.,
Malarstwo Angielskie 385 s.,
Malarstwo XIX wieku 120 s..
Historia malarstwa europejskiego daje się dość jednoznacznie podzielić na poszczególne epoki od czasów prehistorycznych po koniec XIX wieku, który przyniósł niezwykłą różnorodność stylów i kierunków malarskich. Historia dwudziestowiecznego malarstwa to już kilkadziesiąt niezależnych opowieści, łączących się jedynie w niektórych punktach.Podane poniżej daty są przybliżone, a każda z nich może być przesunięta o dziesiątki, a nawet setki lat, zależnie od indywidualnej opinii eksperta lub omawianej części Europy. Epoki malarskie również w sposób oczywisty przechodziły w siebie płynnie i nachodziły na siebie. Poniższe przedziały służą celom orientacyjnym, a po bardziej precyzyjne omówienie periodyzacji należy się odnieść do konkretnych artykułów.Malarstwo prehistoryczne zostało odkryte właściwie dopiero w XIX wieku (np. Altamira), a najbardziej istotne odkrycia pochodzą z XX wieku – np. jaskinia Lascaux (1940). Najczęstszym tematem malowideł prehistorycznych są zwierzęta i postaci ludzkie, składające się m.in. ze scen polowań. Malowidła te urzekają swoją siłą i naturalizmem – ale jedynie w przypadku zwierząt: postaci ludzkie są zazwyczaj bardzo uproszczone i zgeometryzowane. Podłożem dla malarstwa była skała jaskiń, na której prostymi farbami z pigmentów i gliny zarysowywano kontury obiektów, a czasem wypełniano je ziemistymi barwami. Farby nanoszono rękoma, za pomocą mchu, a czasami pryskano barwnikiem z wydrążonych kości. Do prymitywnych technik malarskich wrócono w XX wieku; niektórzy ekspresjoniści malowali rękami, a Jackson Pollock stosował podobną do wspomnianej wyżej technikę pryskania farbą.Antyk (400 p.n.e. – 400 n.e.) przyniósł udoskonalenie technik malarskich. Pojawiły się też małe szczoteczki z włosia służące do nanoszenia farby, czyli pędzle. Jednak niewiele z ówczesnych dzieł pozostało do naszych czasów. Powstawały liczne obrazy dekoracyjne, przedstawiające bóstwa i herosów (także na różnych naczyniach i przedmiotach użytkowych). Istnieją przesłanki świadczące o tym, że niektórzy myśliciele greccy rozważali malarską perspektywę.Średniowiecze (400-1350) to czas gwałtownego rozwoju technik malarskich, głównie na desce: tempery, później oleju, a także fresku. Powszechna była tematyka religijna, na wschodzie Europy powstawały doskonałe ikony. Charakterystyczne dla średniowiecza jest hierarchiczne i idealistyczne przedstawianie postaci. Osoby ważniejsze są więc większe. Nie przywiązywano wielkiej wagi do realizmu anatomicznego, stąd liczne przekłamania w proporcjach ciała, "płaskość" postaci i obrazu. Malarstwo uzupełniano chętnie złotem, wykładając złotymi płatkami powierzchnię malowanej deski. Pod koniec średniowiecza lub na początku renesansu pojawił się pejzaż.Renesans (1350-1510) był epoką, która przyniosła malarstwu olbrzymią ilość innowacji. Należy wśród nich wymienić przede wszystkim zeświecczenie sztuki, które pozwoliło na udoskonalenie portretu, pejzażu oraz pogłębienie psychologii i symboliki dzieł poza sferę religii. Renesans wprowadził swobodniejszą kolorystykę, ożywił drugi plan na obrazie i zamiłowanie do szczegółu. W tej epoce powstało również malarstwo olejne (przypisuje się je czasem, nie do końca słusznie, Janowi van Eyck) i upowszechniło się płótno, które to wynalazki umożliwiły delikatniejszy światłocień i pogłębiony modelunek. Niezwykle istotne jest również wprowadzenie perspektywy – pierwsze doświadczenia należały do Paolo Uccello, a perspektywę zbieżną wprowadził na obrazy Piero della Francesca. Renesansowa ideologia skłoniła wielu artystów do tworzenia studiów ciała ludzkiego (np. Leonardo da Vinci) oraz przyrody (np. Albrecht Dürer); w tym okresie rozwinęła się również martwa natura. Można właściwie powiedzieć, z wielką przesadą, że dopiero renesans jest czasem powstania malarstwa. Metafizyczna kreacja sztuki właściwa Średniowieczu ustąpiła przed naturalizmem i tendencją do poznawania świata zewnętrznego.Surowa estetyka renesansu przekształciła się stopniowo w bardziej swobodny manieryzm (1510-1590), aż wreszcie w barok (1590-1680). Malarstwo barokowe jest malarstwem wielkich form (płótna są często wielometrowej długości) o bogatej ornamentyce i potężnej, pełnej rozmachu aranżacji scen religijnych. Charakterystyczne dla baroku są świetliste przestrzenie i wielkie grupy dynamicznych postaci (El Greco). Malarze często sięgali do dramatycznych scen z mitologii i historii, jak porwania, rzezie i wojny. Z drugiej strony rozwijała się wtedy martwa natura, często akcentująca przemijanie ziemskich wartości – poprzez umieszczanie na płótnie czaszek lub psujących się owoców.Rokoko (1680-1750) jest często nazywane „lżejszą wersją baroku”. Zachowuje bowiem barokowe bogactwo stylu, ale zajmuje się błahą tematyką. Typowe dzieło rokokowe to jasna, delikatnie namalowana scena z życia dworu królewskiego.Kontrą dla rokokowego rozpasania był klasycyzm (1750‒1800). Chętnie sięgano do sprawdzonych w renesansie motywów antycznych. Przedstawiane wnętrza były surowe, obowiązywała ścisła perspektywa, a postaciami byli często wodzowie i bohaterowie państwowi i mitologiczni. W epoce klasycyzmu unikano swobodnego światłocienia i rozmycia na rzecz wyraźnego kontrastu barwnego (Jacques-Louis David).Rewolucyjne wydarzenia na świecie zmieniły sztukę we wszystkich jej przejawach. Nadeszły czasy romantyzmu (1800‒1840). W malarstwie wyraził się on w zamaszystych pociągnięciach pędzla, burzliwej i dramatycznej tematyce oraz zaakcentowaniu osobowości artysty. Często powstawały wielkie ekspresyjne płótna dotyczące aktualnych wydarzeń politycznych (Eugène Delacroix) oraz udynamicznione pejzaże (jak u Turnera). Właśnie w romantyzmie tkwi zalążek przyszłego ekspresjonizmu.Niektórzy malarze, zmęczeni gwałtownością i idealizmem romantycznego malarstwa, zapoczątkowali kierunek zwany realizmem (1840‒1860), a w niektórych swoich odmianach naturalizmem. Realiści przedstawiali zwykłych ludzi, pogrążonych w codziennej, męczącej pracy, a więc żniwiarzy, kamieniarzy czy robotników. Paleta stała się ciemna i stonowana (Jean-François Millet).
Malarstwo holenderskie XVII wieku kształtowało się w nowej sytuacji politycznej i religijnej. Świeżo wywalczona wolność od katolickiej, habsburskiej hegemonii zaowocowała powstaniem mieszczańskiej Republiki Zjednoczonych Prowincji, kierującej się protestanckimi zasadami wiary. Sytuacja znalazła odzwierciedlenie w podejmowanych przez malarstwo tematach – ze scen religijnych wykluczony został kult świętych, a chętnie sięgano do inspiracji tekstami biblijnymi (w kolekcji MNW: Hendrick Ter Brugghen, Stary król Dawid grający na harfie i śpiewający psalmy z aniołami; Leonard Bramer, Obrzezanie Chrystusa).Rozwój rynku sztuki doprowadził do specjalizacji twórców w ramach podejmowanych przez nich gatunków. Tematy uznawane w hierarchii artystycznej za „niskie” i dotąd zaledwie towarzyszące głównej scenie – usamodzielniły się, wykształcając także podgatunki. Są to między innymi pejzaże (Pieter de Neyn, Krajobraz holenderski), w tym mariny (Simon de Vlieger, Brzeg morza w Scheveningen z łodziami rybackimi) czy weduty, widoki wnętrz kościelnych (Pieter Saenredam, Widok wnętrza kościoła św. Bawona w Haarlemie), różnorodne sceny rodzajowe (Jan Steen, Wybór pomiędzy młodością i bogactwem) i martwe natury (Willem Claesz. Heda, Deser: martwa natura z ciastem, winem, piwem i orzechami).
Najważniejsze kierunki i twórcy w malarstwie francuskim XIX i pierwszej połowy XX wieku: klasycyzm, romantyzm, realizm, akademizm, impresjonizm, postimpresjonizm, fowizm, kubizm, dadaizm i surrealizm. Malarstwo klasycystyczne Podstawy sztuki klasycznej, jej koncepcja piękna, zasady kompozycji, wypracowane zostały w antyku, w starożytnej Grecji. Obrazują je dzieła Myrona, Polikleta czy Fidiasza. Wskrzeszenie myśli antycznej nastąpiło w renesansie, w sztuce Leonarda da Vinci czy Rafaela. Następnie, w XVII wieku, do idei antycznych powrócili artyści angielscy i francuscy.Klasycyzm trwał od około 1750 do około 1800 roku. W malarstwie ceniono szczególnie rysunek. Plamy barwne stosowano z umiarem, unikano kontrastów. Wygładzano płótna, by nie było widaćśladów pędzla. Często przedstawiano umoralniające, pouczające sceny, wywodzące się z historii starożytnej i mitologii. Malowano także liczne portrety. Do najważniejszych założeń formalnych malarstwa klasycystycznego należy zaliczyć idealizację, obiektywizację i heroizację. David i Ingres.
Schematycznie ujmując, tak mi się rysuje historia angielskiego malarstwa: po Hilliardzie i kilku miniaturzystach naśladowanie cudzoziemskich wzorów i cudzoziemscy artyści — Holbein, van Dyck, który wywarł decydujący wpływ na malarstwo angielskie, XVIII wiek jest jego naśladownictwem, a okres późniejszy jego kontynuacją; próby wyrwania się spod tego wpływu i przejścia pod sztandary prerafaelitów skończyły się sztuką duszącą, zadziwiającym odbiciem tego, co było w Wielkiej Brytanii duszącego i stłumionego — a przecież był też olbrzymi wysiłek, jakkolwiek dzisiaj w znacznych fragmentach dyskusyjny, cywilizacyjnego uporządkowania świata. Pod koniec XVIII wieku zdumiewający rozkwit malarstwa, w dwóch dziedzinach przede wszystkim: portretu i krajobrazu. Portret to Hogarth, Reynolds, Gainsborough, Raeburn, apogeum i przesilenie znajduje w technicznej brawurze Lawrence’a. Krajobraz od Gainsborough do obłoków Constable’a znajduje apogeum i przesilenie czy też point of no return (podobnie jak u późnego Moneta) w weneckich mgłach Turnera. „Uchwyt za rzeczywistość”, swoisty i wspaniały w najlepszych dziełach Reynoldsa i Gainsborough (dla mnie u Reynoldsa nieraz zanikający), u Lawrence’a stał się raczej umowny (choć ja się na tę umowę jak najbardziej godzę), u Constable’a znalazł jednostronny (jednostrunny) wyraz, u Turnera rozpłynął się we mgle, wspaniałej.
Malarstwo flamandzkie-malarstwo baroku północy to przede wszystkim sztuka niderlandów - podzielonych wówczas na katolicką flandrię pod panowaniem hiszpańskich habsburgów oraz holandii - pierwszej europejskiej republice o wyznaniu protestanckim. oczywiście podział ten miał wielki wpływ na sztukę obu tych państw.
Malarstwo niemieckie-sztuka rozwijająca się na niem. obszarach językowych; odrębny charakter miała twórczość artyst. na terenach Austrii (austriacka sztuka) i Szwajcarii (szwajcarska sztuka). Pierwsze zabytki n.sz. sięgają paleolitu; z czasów rzym. zachowały się fragmenty fortyfikacji oraz kasztelów w pobliżu Ratyzbony, na wierzchowinie Taunusu (Saalburg), w Trewirze (Porta Nigra); rzymski rodowód mają też miasta: Kolonia, Bonn, Koblencja, Trewir, Wiesbaden, Augsburg, Ratyzbona. Imponujące budowle powstały za Karola Wielkiego, m.in. jego pałace w Akwizgranie i Ingelheim, wielki kośc. opacki Centula (St. Riquier); zachowała się kaplica pałacowa w Akwizgranie wzorowana na raweńskich budowlach ces.
Hiszpańskie malarstwo swoje pierwsze ślady pozostawiło jeszcze w okresie paleolitu. W jaskiniach w Saelices i w Altamirze znajdują się naskalne rysunki zwierząt uważane za pierwsze wytwory kultury w tym rejonie. Począwszy od czasów starożytnych, przez religijne malarstwo średniowieczne, surowy gotyk, renesans i barok po współczesność w każdym okresie można znaleźć mistrza, który zasłynął swoja twórczością na cały świat i zapisał się wielkimi zgłoskami w historii sztuki. Do początku XIII wieku dominować styl ascetyczny i prosty, hołdujący Bogu i religii oraz skromnej roli człowieka. Dynamika i życie pojawiło się w malarstwie hiszpańskim w XIII wieku za sprawą Włocha D.B. Giotta oraz sztuki flamandzkiej J. van Eyca. Pojawił się tzw. realizm hiszpański, którego przykładem był L. Dalmau i jego słynny obraz „Madonna z rajcami miejskimi”. Innym malarzem tego okresu był J. Huguet. Rozwój sztuki malarskiej został zahamowany w okresie renesansu z uwagi na walki polityczne, a pojawiające się w tym okresie dzieła stanowiły raczej naśladownictwo, aż do okresu baroku i stylu El Greco.
Renesans lub inaczej Odrodzenie jest to okres w historii Wenecji renesans nieprzypadkowo narodził się we Włoszech. Znajdowała się tam przecież olbrzymia liczba starożytnych zabytków, które były wzorcami dla twórców renesansu. Ważne dla rozwoju sztuki były również warunki społeczno-ekonomiczne. Włochy były w tym okresie podzielone na wiele państw. Ich władcy na czele z papieżem, popierali rozmaitych twórców. Mecenasami, czyli opiekunami artystów stawali się także bogaci mieszczanie, np. z Wenecji, Genui, Mediolanu i Florencji. Dzieła rzeźbiarzy i malarzy ozdabiały ich rezydencje, stanowiąc świadectwo zamożności ich właścicieli. Dlatego sztuka miała dobre warunki do rozwoju.
