Henri Poincarego Filozofia Geometrii

Henri Poincarego Filozofia Geometrii - Andrzej Lubomirski

Henri Poincaré urodził się w 1854 r. w Nancy we Francji. Gdy miał pięć lat zachorował na dyfteryt; ocalony przez ojca - który był lekarzem i wykładowcą miejscowej L’Ecole de Médicine - cierpiał potem przez szereg lat na zaburzenia mowy i w szkole musiał korzystać z pomocy siostry, z którą porozumiewał się na migi. Zadziwiał nauczycieli wybitnymi zdolnościami i wszechstronnością zainteresowań. Gdy miał trzynaście lat, pobudzony wizytą w Paryżu i podsuniętymi przez ojca książkami, zrozumiał, że w konstrukcji państwa nie ma niczego koniecznego, a zależy ona od umowy społecznej - podobno te rozmyślania, przeniesione na teren matematyki i przyrodoznawstwa, doprowadziły go po latach do sformułowania podstawowych zasad jego filozofii i metodologii nauki. Ponoć też nacisk, jaki kładł na rolę poczucia harmonii i piękna w pracy naukowca, miał swe źródła w przejętej od matki miłości przyrody. A wreszcie trudne doświadczenia moralne, jakich doznał pozostając przy boku ojca w Nancy podczas wojny francusko-pruskiej w 1870 r., inspirowały potem jego uwagi o roli zasad moralnych w życiu uczonych. W szkolnym teatrze odgrywał sztuki, które pisywał wspólnie z przyjacielem. Studiował matematykę i fizykę w elitarnej paryskiej L’Ecole Normale Supérieur, gdzie został później profesorem. Był też profesorem Sorbony, członkiem Akademii Francuskiej i Akademii Nauk. Zmarł w pełni sił twórczych w 1912 r. Poincaré to jeden z najwybitniejszych matematyków i fizyków końca XIX w. Do historii matematyki przeszedł jako współtwórca współczesnej topologii, czyli teorii tych własności przestrzeni, które są niezmiennicze ze względu na przekształcenia homeomorficzne. Jako fizyk ogłosił m. in. ważne dla astronomii prace o problemie trzech ciał. W 1905 r. opublikował artykuł Sur la Dynamique de l’Electron, w którym poprawił i uzupełnił teorię ogłoszoną rok wcześniej przez Henrika Lorentza, otrzymując w rezultacie układ równań dokładnie równoważny równaniom podanym niezależnie w tym samym roku przez Einsteina w artykule O elektrodynamice ciał w ruchu. Chodzi oczywiście o równania szczególnej teorii względności. Był więc Poincaré nie tylko świadkiem, ale i współtwórcą wielkiej rewolucji, która na początku XX w. skierowała fizykę na nowe tory. Nadawał jednak nowym równaniom starą - opartą na tezie o istnieniu podległego prawom mechaniki eteru - interpretację i do końca życia nie pojął znaczenia przemian, w których uczestniczył. Jego pierwsza praca filozoficzna dotyczyła natury geometrii (Sur les hypothèses fondamentales de la géométrie, 1887); wkrótce potem rozszerzył sformułowane tam tezy na fizykę (Leçon sur la théorie mathématique de la lumière, 1889). Prawie wszystkie artykuły, w których w spopularyzowanej formie prowadził refleksje dotyczące ówczesnego stanu fizyki i matematyki, przewidywał ich przyszły rozwój, a przede wszystkim przedstawiał poglądy na temat natury wiedzy naukowej, jej genezy i prawomocności, a także sposobów uprawiania nauk, zebrał w trzech książkach. Były to kolejno Nauka i hipoteza (1902), Wartość nauki (1905) i Nauka i metoda (1908). Pośmiertnie ogłoszono jeszcze Deniéres pensées (Ostatnie myśli, 1913). Filozoficznie ważna jest przede wszystkim pierwsza książka i końcowe partie drugiej. Są to luźne zbiory esejów pisanych bez dbałości o systematyczność wywodów czy precyzję sformułowań; co więcej, Poincaré w międzyczasie modyfikował swoje poglądy. Poniższy tekst jest próbą zebrania jego wywodów w możliwie koherentną całość, co wymagało niekiedy dość ryzykownych interpretacji.