Gruchamnowa M ( red.) - Słownik gwary miejskiej Poznania
Gwara poznańska – gwara języka polskiego charakterystyczna dla mieszkańców Poznania i części Poznańskiego. Elementy tożsame z gwarą poznańską, będące w istocie zapożyczeniami z języka niemieckiego, można spotkać na ziemiach byłego zaboru pruskiego (w granicach po 1815 roku) Charakterystyczne cechy wymowy w gwarze poznańskiej (charakterystyczne, poza ostatnim, dla jej formy literackiej oddającej stan z przełomu XIX i XX wieku; opisane w kontraście do standardowej polszczyzny):
charakterystyczne podwyższenie melodii, tzw. zaśpiew, zwykle na końcu zdania, z wydłużeniem ostatniej sylaby, np. do widzeniaa, gdzie a wymawiane jest wyraźnie wyżej
wtrącenie tej, czyli wołacza ty, jednak często występuje także jako zakończenie zdania, np. Tej, co ty robisz?, Przestań to robić, tej.
wymowa o jako kontynuanta dawnego a pochylonego, np.: kolejorz, chłopok
wymowa ó zamiast o, np.: cóś, doktór
prelabializacja ło, łe, ły w miejscu o lub ó, np.: łoko, łyn, młost. Może to spowodować bardzo silne zniekształcenie: płet stołym czy łodejdź łobuzie łod łokna, bo cię łobleje bez łeb łodom łod łogórków
wymowa ły zamiast ło i łó, np.: łyszko
wymowa y zamiast e – mlyko, chlyb
wymowa yj lub ij zamiast końcówki -ej, np.: gorzyj, lepij
wymowa ej zamiast aj, np.: dej, trzymej
wymowa oł zamiast eł, np.: diaboł
wymowa u zamiast ół, uł lub łu, np.: na du, dugi, suchej
wymowa uł zamiast ił lub ył, np.: kupiuł, buł
wymowa końcówki -om zamiast -ą, np.: jakom, pałkom
udźwięcznienia międzywyrazowe, czyli dźwięczna wymowa ostatniej spółgłoski w wyrazie, gdy wyraz następny zaczyna się od samogłoski lub spółgłoską l, ł, m, n, ń, r, np.: krug otfrunoł, schyłeg nocy, mozd Rocha (most Rocha)
wymowa dźwięczna w po głoskach bezdźwięcznych (brak wymowy kwas jako kfas)
miękka wymowa niektórych wyrazów typu: drzaźnić, dźwi, śpilka
zmiany pojedynczych spółgłosek w grupach spółgłoskowych np.: krzest, ślizgi letki
stosunkowo liczne uproszczenia (najczęściej strz, trz i drż do szcz, cz i dż) np.: czy (trzy), szczała, baży (bardziej), poedział (powiedział)
w niektórych wyrazach zamiana ń na j, np.: gnieźniejski
przyrostki zdrabniające -ik, -yszek, np.: wózik (wózek), kamyszek
zmiana rodzaju np.: por – pora, zapałka – zapałek, magiel – magla
zmiana końcówek w pewnych rzeczownikach:
niektóre rzeczowniki rodzaju żeńskiego zmieniają w dopełniaczu końcówkę z -ę na -ą, np.: lekcją
mianownik liczby mnogiej wesoła (wesela), a w liczbie mnogiej dopełniacz tych wesół (tych wesel)
w odmianie przymiotnikowej form męskoosobowych zamiana końcówki -y na -i, np.: dobzi, dzici
w dopełniaczu liczby mnogiej końcówka -ów występuje również w rodzaju żeńskim np.: myszów, wsiów
zmiana miejscownika nazw niektórych krajów np.: do Prusiech, z Węgrzech, do Włoszech
końcówka narzędnika ujednolicana do -ami, np.: dzieciami, ludziami
celownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego zakończony na -ewi, zamiast -owi, np.: wujewi
niestandardowy dobór niektórych zaimków np.: te słońce
zmiany w wymowie czasowników:
zmiany w formie niektórych bezokoliczników np.: ućknąć (uciec), stojeć (stać)
zmiany we wzorze odmiany np.: bierę – bieremy – bierą (biorę – bierzemy – biorą)
końcówka -imy zamiast -iśmy w czasownikach, np. widzielimy, bylimy, mielimy
końcówka -ym zamiast -em w czasownikach, np. widziołym, byłym, miołym (widziałem, byłem, miałem)
odmiana czasowników przez "żem" w czasie przeszłym, np. żem widział(widziałem), żeś widział (widziałeś), widziałżem (widziałem), widziałżeś (widziałeś)
zmiany w tworzeniu czasu przeszłego np.: szłem), poszłem
zmiany w tworzeniu imiesłowów biernych np.: ukradzone, zamiecone
zmienione formy przysłówków np.: skędy (skąd)
podwajanie niektórych przyimków: zez domu, wew domu
niemiecki wzór wymowy:
litera s w zapożyczeniach wymawiana jako z, np.: senzacja, uniwerzytet
niemiecka wymowa sąsiadujących samogłosek eu i ea, np.: Ojropa, idejał
obok licznych niemieckich zapożyczeń np.: kista (skrzynia niem. Kiste) pojawiają się kalki czyli dosłowne tłumaczenia np. szkolnica (uczennica niem. Schülerin) czasem nawet całych zdań np.: on jest 20 lat stary (on ma 20 lat niem. er ist 20 Jahre alt), to mi się dobrze/źle podoba (to mi się podoba/nie podoba, niem. das gefällt mir gut/schlecht)
obecnie już rzadszy niemiecki szyk zdania np.: maszyna do chleba krajania (maszyna do krojenia chleba), to jest ale źle (niem. das ist aber schlecht)
nie należące do kanonu literackiego gwary, lecz po II wojnie światowej typowe i bardzo rozpowszechnione w gwarze poznańskiej jest dodawanie we wszelkiego rodzaju wypowiedziach słowa nie, nawet w zdaniach twierdzących, – np. zdanie Ładna jest ta dziewczyna, nie? nie jest wcale ani pytające, ani zaprzeczające.
! Uwagi:
Oprawa nieco zarysowana. Strony lekko zakurzone.
