Formy winy w prawie karnym w świetle psychologii

Formy winy w prawie karnym w świetle psychologii - Małgorzata Król-Bogomilska

Chcąc dokonać względnie treściwego przeglądu pojęcia winy w prawie karnym, należałoby już na wstępie uznać, że ramy niniejszego artykułu czynią ten zamiar niewykonalnym ze względu na ogromny zakres podjętego zagadnienia. Przedsięwzięta charakterystyka będzie zatem ledwie zarysem problemu. Wina prawna nie jest tożsama z winą według religijnych lub indywidualnoetycznych wyobrażeń o wartościach i sposobie obchodzenia się z nimi, a wszelkie postulaty zmierzające do połączenia tych systemów wartości we współczesnych społeczeństwach pluralistycznych mają małe szanse na urzeczywistnienie. Wina jest niewątpliwie jedną z głównych przesłanek odpowiedzialności karnej, choć obowiązujący kodeks karny nie zawiera definicji winy jako takiej. Występuje ona oczywiście w ujęciu konstrukcyjnym w regulacji kodeksowej, chociażby w szczególnej i jednej z kluczowych zasad zawartej w art. 1 § 3 k.k., stanowiącej, iż nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu. Nie podejmując się psychologicznej ani tym bardziej filozoficznej teorii winy, zmierzając jednak do charakterystyki pojęcia winy kombinowanej w prawie karnym, należy dla zachowania jasności odnotować na wstępie kilka ważnych zastrzeżeń. Zapis art. 42 ust. 1 Konstytucji w zdaniu pierwszym stanowi, iż odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Odnajdując tę samą zasadę w art. 1 § 1 k.k., uznać można, iż jest ona realizacją zasady nullum crimen sine lege, a zatem jedynie czyn zawiniony może stanowić przestępstwo i nie popełnia przestępstwa (choć może popełnić czyn zabroniony) ktoś, komu nie można przypisać winy w czasie czynu. 1 K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1997, s. 239. 2 M. Królikowski, Zasady odpowiedzialności karnej, M. Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część ogólna, t. 1: Komentarz do artykułów 1-31, C.H. Beck, Warszawa 2001, s. 172. 3 P. Kozłowska-Kalisz, Zasady odpowiedzialności karnej, M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, Lex a Wolters Kluwer business, Warszawa 2013, s. 25. 192 Anna Opar Jak przypomina Kazimierz Buchała, dawne prawo karne zadowalało się przedmiotową sprzecznością zachowania się sprawcy z normą sankcjonowaną, zaś strona podmiotowa tego zachowania pozostawała poza zainteresowaniem praktyki i nauki. Małgorzata Król-Bogomilska pisze, iż „rodowód winy kombinowanej sięga czasów Feuerbacha, który zdecydowanie przeciwstawiając się stosowaniu w prawie karnym średniowiecznego dolus determinata, proponował wprowadzenie konstrukcji culpa dolo determinata służącej opisowi przestępstw polegających na popełnieniu czynu objętego zamiarem sprawcy i na spowodowaniu niezamierzonych przez sprawcę skutków.