Filozoficzny pragmatyzm

Filozoficzny pragmatyzm - Marian Dobrosielski

Początki pragmatyzmu należy wiązać z artykułem How to Make Our Ideas Clear (1878), autorstwa Charlesa Sandersa Peirce’a (1839-1914) – doktora chemii, krótko wykładającego historię nauki i logikę, następnie „niezależnego”, lecz ubogiego i zapomnianego myśliciela. Mimo, iż dużo pisał (wiele jego prac opublikowano dopiero po jego śmierci w ośmiotomowym Collected Papers, wyd. 1931-58), za życia był mało znany. Jego pisarstwo było dość hermetyczne, poza tym odcinał się od popularnej wersji pragmatyzmu Jamesa, swoje dociekania nazywając pragmatycyzmem (ang. pragmaticism), w których koncentrował się na teorii znaczenia. W istocie, pragmatyzm Peirce’a jest bardziej metodą określania lub rozjaśniania idei (pojęć, koncepcji, itp.), niż rozważaniem ich prawdziwości. Jedno z ustaleń metodycznych Peirce’a brzmi: „Aby ustalić znaczenie pojęcia intelektualnego, trzeba rozważyć, jakie następstwa praktyczne mogą przypuszczalnie wypłynąć z koniecznością z prawdy tego pojęcia, a suma owych następstw będzie stanowić jej znaczenie”. Jak widać, pojęcie prawdy pełni tu funkcję instrumentalną i nie jest dookreślane. Peirce przyjmuje zasadę wywrotności, tj. poglądu, że wszelka wiedza ludzka jest niepewna. Prawdę natomiast można pojmować różnorako, zarówno jako zgodność sądu z rzeczywistością, jak i „ową zgodność z idealną granicą, ku której niekończące się badanie wiodłoby przekonania”. Ta koncepcja odegrała ważną rolę w dalszym rozwoju pragmatyzmu. Natomiast Peirce ustalił w ten sposób stanowisko pośrednie między dogmatyzmem a sceptycyzmem, tzw. fallibilizm, zgodnie z którym pewność nie jest niezbędnym warunkiem przekonań, bowiem nic nie jest niewątpliwe, a jednak mamy jakieś przekonania.