Diabeł w wyobraźni średniowiecznej

Diabeł w wyobraźni średniowiecznej - Wojciech Brojer

Diabeł – poza kilkoma marginalnymi przypadkami – nigdy nie stał się w literaturze średniowiecznej samodzielnym przedmiotem zainteresowania. Pojawiał się zawsze w określonym kontekście: refleksji nad stworzeniem, nad fenomenem zła, nad kondycją i miejscem człowieka w świecie, nad grzechem, wolną wolą i odpowiedzialnością, nad zasługą za życia i pośmiertną zapłatą, nad dystrybucją Boskiej sprawiedliwości. Literatura średniowiecza ukazywała diabła w dynamicznej relacji do Boga lub człowieka, w pełnieniu określonej funkcji, w zderzeniu z eremitą, świętym lub zwykłym grzesznikiem. Ta cecha piśmiennictwa chrześcijańskiego daje historykowi szansę dotarcia, poprzez diabła, do sposobu myślenia i postrzegania świata przez średniowiecznych ludzi. Autor starał się podążyć tym właśnie tropem. Przedmiotem zainteresowań stał się nie „diabeł sam w sobie”, ale „diabeł w wyobraźni średniowiecznego człowieka”. Wyobraźnia. Człowiek pod naciskiem świata rzeczy i chaosu elementarnych impresji, próbuje budować spójny świat, w którym zdołałby odnaleźć miejsce dla siebie i nadać sens swemu istnieniu. Ów świat jest tworem ponadindywidualnym, typowym dla wszystkich uczestników danej formacji kulturowej. Wyobraźnia narzuca postrzeżeniu nie tylko właściwą sobie siatkę pojęć i relacji, lecz także aprioryczne kategorie czasu i przestrzeni, a przez to ujmuje świat dynamicznie, w ruchu, przemianie. Dlatego też do jej badania znakomicie nadaje się dokument fabularny – exemplum.