Byt i nicość - Jean Paul Sartre
Jeszcze pięćdziesiąt lat temu "Byt i nicość" stanowił punkt odniesienia dla niemal każdego studenta filozofii, artysty, aktora, dziennikarza czy nawet działacza społeczno-politycznego. Biblia egzystencjalizmu, mroczny głos powojennej filozofii, końcowy przystanek wszelkiej idealistycznej metafizyki czy też dramatyczny opis przygód świadomości-w-świecie - to tylko kilka z ekscentrycznych określeń, kierowanych pod adresem dzieła, którego tak naprawdę nigdy dokładnie nie przeczytano. Jakkolwiek byśmy je dzisiaj oceniali, musimy przyznać, że nie ma chyba w historii literatury filozoficznej drugiej książki, która samym swym pojawieniem się wywołała takie poruszenie, tak żywo i plastycznie oddziałując na wyobraźnię wielu pokoleń.
(z posłowia Piotra Mroza)
Sartre Jean-Paul (1905-1980), francuski powieściopisarz, dramaturg, eseista i filozof; laureat Nagrody Nobla (1964; odmówił jej przyjęcia). Przyszedł na świat w starej rodzinie alzackiej, spokrewnionej m.in. z A. Schweitzerem. Ukończył liceum Louis-le-Grand oraz École Normale Supérieure, gdzie w 1925 uzyskał dyplom z filozofii. Pobyt w Berlinie, dokąd wyjechał, by kontynuować naukę, zaowocował zgłębieniem myśli Heideggera, Husserla i Kierkegaarda. Po powrocie do Francji w 1935 podjął pracę nauczyciela filozofii w liceach w Hawrze, Laon i Paryżu. Powołany do wojska, trafił do obozu jenieckiego, skąd wyszedł po kilku miesiącach, by na dobre osiąść w stolicy i poświęcić się twórczości filozoficznej i literackiej.
W tym czasie zawarł nieformalny pod względem prawnym, opierający się na głębokim porozumieniu intelektualnym związek z S. de Beauvoir, który przetrwał całe życie pisarza. Na lata 50. datuje się początek “romansu” Sartre'a z komunizmem; chociaż nigdy nie został członkiem Francuskiej Partii Komunistycznej, swoim autorytetem wspierał stalinizm, maoistowską rewolucję kulturalną i reżim Fidela Castro.
Pod koniec życia wykonał symboliczny gest pojednania z prawicą, stając w obronie uchodźców z komunistycznego Wietnamu. Pierwsze próby pisarskie Sartre podjął jeszcze w latach 30.; powstały wówczas: powieść Mdłości (1938), tom nowel Mur (1939) oraz studia z filozofii, Wyobraźnia (1938). W okresie okupacji niemieckiej, obok działalności w podziemnym ruchu oporu, pisarza pochłaniała praca nad budową systemu filozoficznego, którego główne zarysy przedstawił w dziele Egzystencjalizm jest humanizmem (1946).
Niepowodzenie trzytomowego cyklu powieściowego Drogi wolności (Wiek męski, 1945; Zwłoka, 1945; Rozpacz, 1949), w którym przy użyciu techniki symultanicznej Sartre nakreślił epicką panoramę Europy lat wojny, zniechęciło go do twórczości powieściowej. Zwrócił się ku dramatopisarstwu i odniósł spektakularny sukces.
Zasłynął jako twórca “teatru idei”, którego główny zrąb stanowią sztuki: Muchy (1942), Przy drzwiach zamkniętych (1944), Brudne ręce (1948), Diabeł i Pan Bóg (1951), Ladacznica z zasadami (1946) oraz Niekrasow (1955). Szeroka publiczność zapamiętała Sartre'a jako scenarzystę filmu Czarownice z Salem, opartego na sztuce A. Millera Próba.
