Bunt Rojstów

Bunt Rojstów - Józef Mackiewicz

Bunt rojstów to zbiór relacji z reporterskich podróży do najbardziej zaniedbanych i najbiedniejszych powiatów na litewsko-białoruskich kresach II Rzeczypospolitej. Od połowy lat trzydziestych Mackiewicz przemierza w różnych kierunkach rozległy obszar rozciągający się od Dźwiny na północy po dorzecze Prypeci na południu. Dociera wszędzie: do wiosek sekciarzy, do podupadłych miasteczek - ośrodków lokalnej władzy, w głąb Puszczy Rudnickiej i bagien Polesia. Są to za każdym razem odwiedziny miejsc nieznanych nawet mieszkańcom Wilna, nie mówiąc już o Polakach z centralnych dzielnic kraju. Sam autor, wycho¬wany przecież na Kresach i tam stale mieszkający, pisze tak, jakby wiele z nich oglądał po raz pierwszy, poddając się czarowi niespodziewanej egzotyki, (Polesie np. wydaje mu się zupełnie „nieeuropejskie"). Trudno nie zauważyć, że podróż Mackiewicza z innych jeszcze powodów stanowi wyprawę w nieznane. Przemierza on często obszary zapomniane nie tylko przez władzę i cywilizację, lecz również przez literaturę. W literaturze polskiej istnieje oczywiście wielki i żywotny mit Litwy oraz równie żywotny mit Ukrainy; nie ma jednakże i nigdy już chyba nie będzie porównywalnych z tamtymi mitów Białorusi, Polesia, Mińszczyzny... Książki Piaseckiego i Mackiewicza, mimo uroku, jaki wywierają, nie powołują „do życia nowej legendarnej strefy" polskich kresów. Przypuszczalnie zamiar taki zawsze skazany byłby na niepowodzenie, ponieważ historia ziem, o których mówimy, była zanadto już nieludzka, by stać się przedmiotem poetyckiej idealizacji. Bunt rojstów ukazuje pewien wycinek tej historii...