Barwa Polskich Komandosów Nr 3 - Marek Wroński
Z serii: "Studia nad dawnym wojskiem, bronią i barwą", nr 3 (11).
Berety w Wojsku Polskim pojawiły się w roku 1919, kiedy do kraju przybyła „Błękitna Armia” gen. Józefa Hallera; żołnierze 1 Pułku Czołgów nosili charakterystyczne czarne berety. W tym samym roku zdecydowano się je wprowadzić do umundurowania jako znak broni pancernej. W latach 30. XX wieku w Wojsku Polskim pojawiła się koncepcja wprowadzenia beretu khaki jako polowego nakrycia głowy – zamiast stosowanych dotąd furażerek, ostatecznie zdecydowano się jednak na rogatywki. Berety w składzie umundurowania polskiego żołnierza pojawiły się ponownie w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie; ciemnozielone stały się wyróżnikiem 10 kompanii "Commando", jasnopopielate – 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej, błękitne – Samodzielnej Kompanii Grenadierów, a czarne – jednostek pancernych. W Ludowym Wojsku Polskim do tradycji noszenia beretów powrócono na przełomie lat 50. i 60. XX wieku. W połowie lat 90. XX wieku wraz z wprowadzeniem nowego umundurowania polowego wz. 93 zdecydowano się na zmianę polowego nakrycia głowy polskich żołnierzy. W miejsce dotąd stosowanych rogatywek wprowadzono berety w kolorze zielonym.
Berety w Wojsku Polskim pojawiły się wraz z przybyciem do kraju „Błękitnej Armii” gen. Józefa Hallera[1]. Początkowo nosili je kierowcy pojazdów mechanicznych podczas jazdy, przy pracy przy sprzęcie oraz w obrębie koszar. Pierwsze berety były wykonane z granatowej tkaniny dzianej, przylegał ściśle do głowy i miał w środku na wierzchu wystający koniec przędzy długości około 1,5 cm przypominający ogonek[2]. Na berecie mocowano godło państwowe, niekiedy także oznaki stopni[1].
W 1937 roku został wprowadzony do broni pancernych i oddziałów zmotoryzowanych nowy wzór beretu[3]. Jego wzór określono w Dzienniku Rozkazów Nr 11 z 23 sierpnia 1937 roku, poz. 139. Wykonany był z jednego kawałka czarnej tkaniny dzianej, miał średnicę 29–31 cm[1]. Krawędź obszyta była wewnątrz skórkowym potnikiem. Z przodu, pośrodku naszyty orzeł wysokości 4 cm, haftowany szarą nitką na podkładce z czarnego sukna[2]. Pod godłem umieszczone symetrycznie oznaki stopni wojskowych na czarnej sukiennej podkładce, haftowane szarą jedwabną nitką dla oficerów, z galonu z karmazynowymi brzegami dla podoficerów, z galonu całkowicie srebrnego dla podchorążych zawodowych[2]. Noszenie czarnych beretów przewidziane było również w czasie prowadzenia pojazdu mechanicznego poza służbą[3].
Czarne berety noszono także w polskim lotnictwie. Pod koniec lat 30. XX wieku do ubioru ćwiczebnego i roboczego na lotnisku jako nakrycie głowy przeznaczony był czarny beret wz. 36 z oznaką stopnia[4].
Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku rozważano, także wprowadzanie beretów jako polowe nakrycie głowy polskich żołnierzy w miejsce stosowanych dotąd furażerek. Wobec tego w roku 1930 berety w kolorze khaki doświadczalnie wprowadzono w 21 Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy”. Zrezygnowano jednak z tego pomysłu na rzecz polowej rogatywki[5].
Berety w Polskich Siłach Zbrojnych[edytuj | edytuj kod]
Gen. Władysław Anders wizytuje 7 Pułk Pancerny
Żołnierze polscy w przepisowych beretach British Army koloru khaki
W Wojsku Polskim we Francji używano ciemnogranatowych beretów strzelców alpejskich lub beretów koloru ochronnego[6]. Wiosną 1940 roku nastąpiło przemundurowanie oddziałów polskich. W 2 Dywizji Strzelców Pieszych wprowadzono berety brązowe[a] z orłem wyciśniętym z gumy[7] na owalnej, sukiennej podkładce. Oznaki stopnia umieszczane były pod orłem, a barwy pułków w postaci „ostrzy bagnetów”, nawiązujących kształtem do oznak Obrony Narodowej[8], z lewej strony, poziomo, w odległości 25 mm od orła. W broni pancernej wprowadzono granatowy francuski beret wz. 35 – przefarbowywany w oddziałach na czarno[6]. Nakryciem głowy w Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich były berety khaki francuskiej piechoty fortecznej z orłem na podkładce sukiennej. Oznaki stopni naszywano pod orłem – poziomo[9].
W Polskich Siłach Zbrojnych w Wielkiej Brytanii czarne berety nosiły oddziały broni pancernej i kawalerii pancernej. Berety wykonane były z jednego kawałka filcu, ze skórzanym obszyciem i tasiemkę wiązaną na kokardkę. Niektóre pułki kawalerii nosiły tasiemki zwisające z tyłu, zaprasowaną na gładko[10].
Żołnierze 10 kompanii "Commando" otrzymali w lutym 1943 roku ciemnozielone berety z orłem metalowym umieszczonym na lewym boku[11]. Żołnierze 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej nosili berety jasnopopielate, a Samodzielnej Kompanii Grenadierów błękitne[b]. Batalion Strzelców Podhalańskich otrzymał szkockie berety khaki bez pomponów[10]. W 1943 roku piechota i artyleria 1 Korpusu otrzymały berety granatowe[10].
Od 1943 roku w PSZ stopniowo wprowadzano berety khaki, zszyte z kilku elementów, a wykonane z tkaniny czesankowej (według nazewnictwa brytyjskiego - General Service Cap[12]). Posiadały one dość wysoki, usztywniony otok, denko i dwa bryty nierównej wielkości. Berety khaki otrzymały wszystkie oddziały, które nie były uprawnione do noszenia beretów filcowych[10]. Oznaki stopni noszono na beretach początkowo z boku orła, z lewej strony, później — poniżej orła.
Minister Obrony Narodowej rozkazem L.dz. 2677/W.Og./43 z 11 listopada 1943 roku wprowadził do umundurowania żołnierzy 2 Dywizji Grenadierów Pancernych (Kadrowej) berety barwy granatowej[13].
W grudniu 1943 w I Korpusie wprowadzono beret granatowy[c][14]. Na beretach stosowano orły zatwierdzone dla wojsk pancernych.
Wiosną 1944 roku w piechocie i artylerii 2 Korpusu wprowadzono berety khaki[d]. Pułki pancerne i ułanów zachowały czarne berety, a kompania komandosów, przetransportowana na front włoski, berety zielone. Już po wojnie, przed przetransportowaniem 2 Korpusu do Wielkiej Brytanii, wprowadzono w oddziałach korpusu filcowe berety granatowe[15]. Broń pancerna zachowała berety czarne. Czarne berety nosili również żołnierze 16 Pomorskiej Brygady Piechoty będącej w składzie 2 WDPanc.
