Motyw zemsty w literaturze. Definicja, przykłady i omówienie

Na czym polega motyw zemsty w literaturze? Definicja

Motyw zemsty można zdefiniować jako pragnienie pomsty, wynikające z poczucia krzywdy lub niepowodzenia oraz chęci wyrównania rachunku i wymierzenia sprawiedliwości. W literaturze często pojawia się jako główne źródło konfliktu, które napędza fabułę, buduje napięcie oraz ma znaczący wpływ na zachowanie postaci i podejmowane przez nich decyzje. Główni bohaterowie literaccy mogą być zarówno ofiarą zemsty, jak i jej sprawcami.

Dzieła literackie odnoszą się także do konsekwencji, jakie wiążą się z dokonaniem odwetu. Początkowo zemsta bywa satysfakcjonująca, ale potrafi również doprowadzić do utraty swoich wartości, trwałych ran emocjonalnych, moralnych dylematów, izolacji społecznej, samounicestwienia oraz spiralnego cyklu przemocy i nieszczęść.

Zagadnienie zemsty może służyć jako narzędzie do zgłębiania ludzkiej psychiki. Często prowadzi do pytań o sprawiedliwość, moralność oraz złowrogą stronę i granice ludzkiej natury. Niektóre działania wymagają łamania norm społecznych i etycznych.

Motyw zemsty w literaturze – przykłady lektur z różnych epok

W utworach literackich zemsta jest ukazywana za pomocą różnorodnych technik, dlatego stanowi doskonałą oś fabuły, popychającą postacie do działania. W literaturze występuje wiele propozycji dzieł w różnych epok, które zawierają liczne wątki zemsty. Poniżej znajdują się propozycje opracowanego motywu na przykładzie kilku książek i lektur szkolnych.

Ukazanie zemsty w Biblii

Zemsta występuje w wielu fragmentach Biblii, zarówno w Starym, jak i Nowym Testamencie. Zagadnienie często współgra z tematem miłosierdzia, przebaczenia oraz sprawiedliwości Bożej. Jednym z przykładów pomsty może być opis potopu, zawarty w „Księdze Rodzaju”.

W potopie pomsta jest związana z sądem Bożym wobec złośliwości i zepsucia moralnego ludzkości, która żyła w grzechu i odwróciła się od Stwórcy. Bóg zdecydował się zemścić i zgładzić wszystkie żyjące istoty oraz zesłać na nie powódź. Oszczędził jedynie Noego i jego rodzinę.

Kazał zbudować ogromną łódź, a następnie zebrać po jednej parze z każdego gatunku zwierząt i umieścić je na arce. Wtedy zesłał ogromną ulewę, która padała do momentu zakrycia wszystkiego, co znajdowało się na ziemi. W ten właśnie sposób ludzie zostali ukarani za swe grzechy.

Zemsta jako motyw występujący w mitologii

Pojęcie zemsty było także obecne w mitologii, gdzie można omówić zagadnienie na podstawie mitu o ogniu skradzionym przez Prometeusza. Był to jeden z tytanów, który ulepił człowieka z gliny wymieszanej ze łzami. Widząc słabość i bezbronność ludzkości, postanowił wykraść dla niej ogień z Olimpu.

Gdy Zeus dowiedział się o działaniach Prometeusza, zdecydował się wymierzyć mu karę za złamanie zasad. Kazał przywiązać go do skał Kaukazu, gdzie o każdym wschodzie słońca przylatywał orzeł i wyjadał tytanowi wątrobę, która ponownie odrastała. Bohater musiał znosić te straszne męki, aż do momentu uwolnienia przez Heraklesa.

Mit wskazuje na konflikt między boską władzą a wolą jednostki, jak również na cenę, jaką bohaterowie mitologii płacą za przekraczanie narzuconych granic przez bóstwa. Zwraca również uwagę, że poświęcenie dla innych bywa okupione cierpieniem.

„Iliada” Homera jako przykład zemsty

„Iliada” Homera to jedno z najważniejszych dzieł w literaturze antycznej Grecji. Opowiada o wydarzeniach z okresu wojny trojańskiej, skoncentrowanej głównie na konflikcie między Achajami a Trojanami. Głównym bohaterem literackim jest Achilles, największy wojownik Achajów, którego gniew i upór stanowią centralny motyw poematu.

Wódz trojański Hektor podczas jednej z bitew zabija Patroklosa, przyjaciela i towarzysza broni Achillesa. Rozwścieczony bohater postanawia dokonać zemsty. Jego determinacja i zapał są nie do powstrzymania. Mimo że Hektor próbuje bronić się przed pomstą, to ostatecznie zostaje osaczony przez Achillesa i pokonany w pojedynku.

Nie zaspokaja to jednak pragnienia zemsty, dlatego Achilles bezcześci ciało wodza trojańskiego, które zostaje brutalnie pocięte, przywiązane do rydwanu i ciągnięte wokół grobu Patroklosa. Odwet jest motywowany głębokim uczuciem wobec doznanej krzywdy. Utwór stanowi również refleksję nad naturą człowieczeństwa i konsekwencjami działań bohaterów.

„Zemsta” Aleksandra Fredy z motywem sporu szlachty

Kolejnym przykładem literackim, gdzie pojawia się motyw pomsty, jest komedia Aleksandra Fredy pt. „Zemsta”, która opiera się na szeregu komicznych sytuacji i zwrotów akcji, wynikających z działań postaci. Zagadnienie zemsty zostało przedstawione jako pełne komizmu, zabawne i absurdalne, co jest charakterystyczne dla stylu pisarstwa Fredry.

Cześnik Maciej Raptusiewicz i Rejent Milczek to szlachta,  zamieszkująca przedzielony murem zamek.  Nieustannie się kłócą i nawzajem mszczą na sobie. Spór pomiędzy bohaterami uniemożliwia związek podopiecznej Cześnika, Klarze wraz z synem Rejenta, Wacławem, którzy pałają do siebie głębokim uczuciem.

Konflikt sarmatów zaostrza się jeszcze bardziej, gdy Rejent Milczek najmuje murarzy do naprawy muru, a Cześnik wysyła swoich poddanych, aby ich przegonili. Sytuacja doprowadza do wyzwania Rejenta na pojedynek. Ten w odwecie namawia Podstolinę, narzeczoną Cześnika, do ślubu ze swoim synem. Rozwścieczony Raptusiewicz uprowadza Wacława i aranżuje ślub z Klarą, którą uczuciem darzy również Papkin. Ten czyn uszczęśliwia zakochanych i doprowadza do zgody pomiędzy skłóconymi dotychczas Cześnikiem i Rejentem.

Autor komedii zawarł w niej refleksję na temat ludzkich słabości, konfliktów społecznych oraz znaczenia pojednania. Spór pomiędzy Cześnikiem i Rejentem miał charakter destrukcyjny nie tylko dla nich, ale i dla całego otoczenia. To właśnie przez ich wzajemną nienawiść, Wacław i Klara przeżywali niespełnioną miłość.

Hamlet kontra Klaudiusz w dziele Williama Szekspira

„Hamlet” to prawdopodobnie największa sztuka szekspirowska, a zemsta jest jednym z najbardziej wyrazistych i złożonych elementów tej tragedii. William Shakespeare w mistrzowski sposób ukazuje w swoim dramacie psychologię postaci i moralne konsekwencje ich działań.

Książę Hamlet jest przybranym synem władcy Danii Klaudiusza. Pewnej nocy objawia mu się duch zmarłego ojca i domaga się, aby pomścił jego śmierć na Klaudiuszu. Dopuścił się on bowiem otrucia go i przejęcia władzy oraz poślubienia Gertrudy, która wcześniej była jego żoną. Hamlet boi się popełnienia grzechu i nie chce zabijać, ale czuje konieczność zemsty za wyrządzone zło. Zaczyna zachowywać się jak obłąkany.

Bohater szykuje przedstawienie z trupą teatralną, które opowiada o morderstwie władcy i uwiedzeniu jego żony. Książę pragnie sprawdzić reakcję Klaudiusza na inscenizację. Wtedy zyskuje dowód na morderstwo stryja. Jego chęć zemsty ma charakter destrukcyjny i doprowadza do śmierci wielu postaci. Ginie ukochana Ofelia, Poloniusz i jego syn Laertes, Gertruda oraz sam Klaudiusz.

Działania bohatera w dramacie wywołują łańcuch wydarzeń, który kończy się pomstą, ale także wielkim rozczarowaniem i tragedią. Hamlet nie ma możliwości czerpania satysfakcji ze swoich czynów, ponieważ sam ostatecznie umiera.

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza i zemsta Jacka Soplicy

Z epoki romantyzmu na szczególną uwagę zasługuje utwór Adama Mickiewicza pt. „Pan Tadeusz”, w którym zemsta została zaprezentowana jako sposób na przedstawienie konfliktu między bohaterami literackimi oraz jako jeden z elementów wątku romantycznego.

Jacek Soplica początkowo był ubogim szlachcicem litewskim i awanturnikiem, którego cechowała porywczość i skłonność do bitek. Odznaczał się również szlachecką odwagą i bojowym usposobieniem. Bohater zakochuje się w Ewie, córce swojego przyjaciela Stolnika Horeszki. Zostaje on jednak odrzucony przez podanie czarnej polewki.

Rozwścieczony Soplica nie potrafi pogodzić się z decyzją magnata i kiedy Rosjanie napadają na zamek niedoszłego teścia, postanawia dokonać haniebnego czynu. Wykorzystując okazję, strzela z broni i zabija Stolnika. Pomsta nie przynosi żadnej rekompensaty, ale tworzy tylko większe problemy. Całe zdarzenie doprowadza do tego, że Jacek staje się zdrajcą i musi uciekać z kraju.

Dochodzi do wniosku, jak złych czynów się dopuścił i postanawia odpokutować popełnioną zbrodnię. Zaciąga się do wojska, wstępuje do zakonu oraz przyjmuje imię Księdza Robaka na znak uniżenia i upokorzenia, a następnie zostaje emisariuszem. W utworze jest ukazany jako tajemnicza postać, która przybywa do Soplicowa. Ma za zadanie przygotować powstanie, jednak jego namowa zostaje opacznie odebrana przez szlachtę zamieszkującą zaścianek.

„Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza

Motyw literacki odwetu to także dość częsty temat w dziełach literackich Henryka Sienkiewicza i jest ukazany m.in. w „Krzyżakach”. Możemy dostrzec go na przykładzie Juranda ze Spychowa. To postać groźna i bardzo mściwa, która po śmierci żony w wyniku najazdu Krzyżaków, staje się ich pogromcą, a zemsta to jej jedyny sposób na ukojenie żalu i bólu.

Bohater literacki prowadzi prywatną wojnę z zakonem, wyzywając ich na pojedynki i siejąc spustoszenie w przygranicznych grodach. Działania Juranda doprowadzają do uprowadzenia przez Krzyżaków jego jedynej córki Danusi. Sam zostaje oślepiony oraz traci język i prawą dłoń. Wtedy dokonuje się w nim przemiana. Wyzbywa się okrucieństwa oraz postępuje szlachetnie, przebaczając i darując wolność oprawcy Danusi. Okaleczony, wiedzie pokutnicze życie i pozostawia zemstę samemu Bogu.

Zemsta Waltera w dziele Adama Mickiewicza pt. „Konrad Wallenrod”

„Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza to kolejny przykład dzieła z tym motywem literackim. Walter jest głównym bohaterem, który w dzieciństwie został uprowadzony i wychowany przez Zakon Krzyżacki. Całą prawdę o swoim pochodzeniu poznaje dzięki staremu pieśniarzowi Halbanowi. Ucieka do swojej ojczyzny, gdzie osiada na dworze księcia Kiejtuta i poślubia jego córkę Aldonę.

Od tej chwili całe swoje życie poświęca zemście na Krzyżakach. Dlatego postanawia potajemnie wstąpić w ich szeregi pod fałszywym imieniem Konrad Wallenrod, należącym niegdyś do zabitego zakonnika. Swoimi działaniami, bohater zostaje wybrany na Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego. Stara się tak dowodzić wojskami krzyżackimi, aby nieustannie odnosiły one klęski. Zmuszony jest dokonywać wielu haniebnych czynów i zbrodni.

Przez chęć zemsty, bohater traci swój naród, rodzinę i ukochaną kobietę oraz gubi własną tożsamość. Musi również łamać kodeks rycerski i dopuszczać się licznych zbrodni wbrew swojej naturze. Zwieńczeniem dzieła jest jego samobójstwo. Ostatecznie udaje mu się dokonać odwetu za wyrządzone krzywdy na jego narodzie, ale w zamian traci wszystko, co miało dla niego jakąkolwiek wartość.

 „Hrabia Monte Christo” Aleksandra Dumasa

Zemsta dostrzegalna jest również w postaci Edmunda Dantesa, bohatera powieści Aleksandra Dumasa, będącego z czasem tytułowym hrabią Monte Christo. Jest młodym marynarzem, który otrzymuje awans na kapitana statku „Faraon”. Darzy głębokim uczuciem piękną Mercedes, o którą stara się także Fernand Montego.

Na własnym przyjęciu zaręczynowym, bohater staje się ofiarą zaplanowanej intrygi, która diametralnie zmienia jego życie. Zostaje oskarżony i powiązany o bonapartyzm, a następnie osadzony bez wyroku w zamku d’lf, gdzie spędza kolejne czternaście lat. W tym czasie zdo­by­wa edu­ka­cję od wło­skie­go księ­dza i uczo­ne­go imieniem Fa­rii, który zdradza mu położenie skarbu rodu Spa­dów na wy­spie Mone Cri­sto. Więzień wykorzystuje także jego śmierć i ucieka z więzienia. Odnajduje skarb i staje się niezwykle majętny.

Powraca do Marsylii, a dawny znajomy wskazuje mu osoby odpowiedzialne za jego donos. Poprzysięga im zemstę i w ciągu dziesięciu lat wprowadza różne strategie, aby zemścić się na każdym z nich, jednocześnie odkrywając ich mroczne tajemnice. Odwet staje się wyrafinowany i długoletni, ale także skuteczny.

Jak napisać ciekawą rozprawkę na ten temat?

Zemsta jest jednym z motywów literackich, który dość często pojawia się na rozprawce. Dlatego warto znać najpopularniejsze dzieła literackie i lektury szkolne, poruszające tę tematykę. Dobierając literaturę, należy odnieść się do znanych utworów, gdzie motyw zemsty ma bardzo istotne znaczenie dla całej fabuły.

Powinno się również zwrócić uwagę na różne aspekty zemsty, przyczyny jej występowania oraz konsekwencje, jakie ze sobą niesie. Warto także opisać jej wpływ na relacje społeczne oraz określić się, czy może stanowić pewną formę sprawiedliwości. Dodatkowym plusem będzie omówienie, jak autorzy używają tego motywu literackiego, aby przekazać swoje przemyślenia na temat ludzkiej natury.

Podsumowanie

Motyw zemsty jest jednym z najbardziej powszechnych i uniwersalnych motywów w literaturze. Pojawia się w różnych gatunkach, epokach i kulturach, stanowiąc potężne źródło konfliktów, dramatu i refleksji nad ludzką naturą. Autorzy wykorzystują zemstę do budowania napięcia, tworzenia skomplikowanych postaci oraz prowadzenia czytelnika przez zawiłe intrygi, a także skłaniają do refleksji nad dobrem i złem.

Jeśli szukasz więcej propozycji dzieł literackich z tym motywem, to warto również zapoznać się z postacią Balladyny z dzieła Juliusza Słowackiego, na której odwetu dokonała sama natura, czy też „Antygoną” Sofoklesa, gdzie chęć zemsty władcy na jednym z siostrzeńców doprowadziła do śmierci wielu bliskich mu osób.