Motyw przemiany bohatera w literaturze – przykłady, lektury, omówienie

Na czym polega motyw przemiany bohatera w literaturze?

Przemiana jest jednym z najważniejszych motywów w literaturze. Najczęściej wiąże się z doświadczeniami i wydarzeniami, które zostały przedstawione w dziele. Odnosi się do zmiany charakteru, postaw, a czasem również fizycznego wyglądu bohatera literackiego. Jest to proces, w którym człowiek przechodzi z jednego stanu do drugiego w wyniku doświadczeń, konfrontacji, uczuć czy przeżycia ekstremalnych sytuacji.

Motyw przemiany bohatera literackiego – przykłady lektur z różnych epok

W literaturze występuje wiele propozycji dzieł w różnych epok, które zawierają liczne motywy przemiany bohaterów. Poniżej znajdziecie przykłady opracowanego zagadnienia na podstawie kilku przykładów utworów literackich i lektur szkolnych.

Motyw metamorfozy bohatera w Biblii

Jednym z przykładów literatury, po które warto sięgnąć, szukając motywu przemiany, jest Biblia. Metamorfoza w Piśmie Świętym oznacza bardzo często nawrócenie, odkrycie powołania, czy też nadanie nowej roli człowiekowi przez Boga.

Pierwszym przykładem jest postać św. Pawła, który początkowo był prześladowcą wyznawców Chrystusa. Zamierzał szukać w Damaszku chrześcijan, a potem sprowadzić ich do stolicy i wtrącić do więzienia. Kiedy był już niedaleko celu swej podróży, ukazał mu się Chrystus. Pod wpływem duchowego przeżycia, dochodzi do metamorfozy bohatera i staje się on gorliwym apostołem.

Motyw przemiany z Biblii dostrzegalny jest również w przypowieści o synu marnotrawnym. Młodszy syn postanawia żyć na własny rachunek i prosi swojego ojca o wydanie części majątku, który mu przypada. Bohater wyrusza w dalekie strony i szybko trwoni pieniądze, żyjąc rozrzutnie. Głodując, decyduje się pracować przy wypasaniu świń i pożywaniu się razem z nimi strąkami, ale nikt nie chce mu ich dać. Właśnie w tym momencie dochodzi do przemiany bohatera. Syn marnotrawny podejmuje decyzję o powrocie do domu ojca. Żałuję podjętych decyzji i prosi o przebaczenie. Ojciec nie każe go, ale przyjmuję z radością i cieszy się z jego przybycia.

Przemiana bohatera w „Dziadach” cz. III Adama Mickiewicza

„Dziady” Adama Mickiewicza to lektura szkolna, w której przemiana wewnętrzna bohatera jest widoczna na przykładzie romantycznego kochanka Gustawa. To typowa postać polskiego romantyzmu, cierpiąca z powodu niespełnionej miłości do kobiety.

Gustaw nie potrafi żyć bez swojej ukochanej i będąc świadkiem jej wesela z innym mężczyzną, decyduje się popełnić samobójstwo. Odrzucony kochanek odradza się jako Konrad w III części „Dziadów”. Dowodem na to jest napis widniejący na ścianie więzienia, które niegdyś było klasztorem bazylianów: „Tu umarł Gustaw, narodził się Konrad”.

Odrodzony romantyk z buntowniczego poety i samozwańczego proroka przeradza się w osobę pokorną, którą cechuje wielki patriotyzm i miłość do narodu.  Jednak bezgraniczne oddanie sprawie narodowej z czasem doprowadza Konrada do szaleństwa. Staje się coraz pewniejszy swej siły i wielkości, wykłóca się z Bogiem i porównuje z samym Stwórcą. Wobec milczenia Boga dopuszcza się bluźnierstwa i grozi, że nazwie go carem.

Motyw przemiany w Trenach Kochanowskiego

„Treny” Jana Kochanowskiego to zbiór sonetów wyrażających uczucia żałoby po śmierci ukochanej córki. Motyw przemiany w tym utworze jest ukazany głównie jako proces akceptacji straty i pogodzenia się z nią. Bohater, czyli sam Kochanowski, początkowo nie może uwierzyć w śmierć swojej córki i przeżywa żal, rozpacz, wściekłość. Jednak w miarę upływu czasu, stopniowo akceptuje to, co się stało, i odnajduje w sobie siłę do dalszego życia.

W „Trenach” motyw przemiany bohatera wyraża samą istotę utworu. Metamorfoza, którą Kochanowski przechodzi jako ojciec żałujący śmierci córki, jest kluczowym elementem tego utworu. Autor przedstawia swoje własne uczucia i refleksje na temat straty, żałoby i akceptacji.

Jest to okazja do rozważań na temat zmiennych kolei losu. Przeznaczenie dosięga wszystkich, a przeciw jego wyrokom każdy staje się bezradny. Człowiek jest częścią natury, dlatego w swoim życiu raz będzie szczęśliwy, a raz będzie cierpieć.  „Treny” Kochanowskiego to przykład jednych z najbardziej poruszających zapisów metamorfozy.

„Konrad Wallenrod” jako przykład przemiany głównego bohatera

„Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza jest kolejnym przykład powieści poetyckiej, w której dochodzi do metamorfozy tytułowego bohatera utworu epoki romantyzmu. Walter to rycerz, który będąc dzieckiem, zostaje porwany i wychowany przez zakon krzyżacki. Dzięki staremu pieśniarzowi Halbanowi udaje mu się poznać swoje pochodzenie. Ucieka na Litwę i zamieszkuje na dworze księcia Kiejtuta, gdzie bierze ślub z jego córką Aldoną.

Pragnąc ratować swój naród przed zakonem, decyduje się przybrać potajemnie imię zabitego zakonnika Konrada Wallenroda. Zostaje wybrany na Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego i tak dowodzi wojskami, aby odnosiły klęski. Dopuszcza się licznych zbrodni, łamie honor rycerski, kłamie i zdradza. Swoje działania opiera na szlachetnych pobudkach, ale mimo to odczuwa wyrzuty sumienia, żal i rozgoryczenie z utraty rodziny oraz destrukcji własnej tożsamości. Ostatecznie bohater popełnia samobójstwo.

Motyw przemiany bohatera w „Panu Tadeuszu”

W „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza motyw przemiany bohatera literackiego ma duży wpływ na rozwój fabuły utworu. Zmiana charakteru kluczowych postaci wpływa na relacje pomiędzy uczestnikami wydarzeń, rozwój wątków miłosnych i politycznych, a także na całe społeczeństwo przedstawione w utworze. Motyw literacki wprowadza również elementy konfliktu i napięcia, które napędzają akcję. Postacie wykreowane przez autora potrafią zmieniać się na różne sposoby.

Istotnym bohaterem, który przechodzi wewnętrzną przemianę, jest Jacek Soplica, znany także jako Ksiądz Robak. Początkowo był ubogim szlachcicem, awanturnikiem i warchołem. Cechowała go odwaga i bojowe usposobienie oraz skłonność do gwałtownych działań pod wpływem impulsu i emocji.

Cieszył się dużą sympatią Stolnika Horeszki i był często przez niego zapraszany do zamku. Jednakże wszystko uległo zmianie, gdy zakochuje się i postanawia poślubić Ewę, córkę Horeszki.  Bohater zostaje odrzucony przez Stolnika podaniem czarnej polewki.  Kiedy Rosjanie napadają na posiadłość Horeszki, rozgoryczony Jacek postanawia wykorzystać okazję i dokonać zemsty. Dopuszcza się zabójstwa Stolnika, oddając do niego strzał z broni. Zostaje uznany za zdrajcę, ucieka z kraju i zaciąga się do wojska. Decyduje się na wstąpienie do zakonu, przyjmując imię Księdza Robaka i rozpoczyna działalność emisariusza.

Zro­zu­miał on swo­je błędy i pragnie odpokutować strasz­li­wą zbrod­nię, której się do­pu­ścił. Od­czu­wa skru­chę i żal za swo­je grze­chy, a resz­tę ży­cia po­sta­na­wia prze­zna­czyć na ich na­pra­wę. Przemiana duchowa Jacka Soplicy to droga pokuty i pokory, która sprawia, że pośmiertnie zostaje zrehabilitowany w oczach społeczności i odzyskuje swoje dobre imię.

Motyw przemiany w literaturze Słowackiego pt. „Kordian”

„Kordian” Juliusza Słowackiego przedstawia historię młodego mężczyzny, który dąży do tego, aby stać się bohaterem narodowym. Kordian to melancholik i marzyciel, przerażony światem, a jednocześnie nieustannie szukający w nim sensu. Nie znajduje zrozumienia u innych, czuje się wyobcowany i samotny. Przeżywa nieszczęśliwą miłość i zostaje odrzucony przez starszą od niego Laurę, co doprowadza go do nieudanej próby samobójczej.

Sytuacja sprawia, że Kordian przechodzi przemianę i zmienia swój światopogląd. Staje się podróżnikiem, zdobywa życiowe doświadczenia, nabiera dystansu do otoczenia. W międzyczasie poznaje piękną Wiolettę, która dostrzega jedynie wartości materialne w ich związku i dochodzi do wniosku, że miłość nie jest dla niego już najważniejszą wartością. Podczas audiencji u papieża, który nie pochwala walki Polaków i jest podporządkowany polityce, staje się pełny goryczy i smutku.

Jednakże prawdziwa metamorfoza bohatera dokonuje się dopiero na szczycie Mont Blanc, gdzie Kordian odnajduje swój sens życia w roli bojownika o wolność ojczyzny. Postanawia dokonać wielkiego narodowego czynu. Ukazuje się w roli spiskowca i planuje zabić cara, mimo sprzeciwu większości spiskowców. W drodze do sypialni cara mdleje, a następnie trafia do szpitala psychiatrycznego. Wtedy zaczyna zdawać sobie sprawę, że jego pomysł był bezsensowny i nie przyniósłby oczekiwanych korzyści dla narodu.

Motyw przemiany tytułowego bohatera dramatu jest ukazany jako proces duchowego poszukiwania własnej tożsamości i sensu życia. Kordian przechodzi przez wiele trudności, konfliktów i rozczarowań, a to sprawia, że ulega wewnętrznej przemianie. Z początkowej postawy romantycznego marzyciela przechodzi do refleksyjnego bojownika o prawdę i wolność narodu.

Główny bohater „Zbrodni i kary”

W powieści Fiodora Dostojewskiego pt. „Zbrodnia i kara” przemianę wewnętrzną przechodzi główny bohater Rodion Raskolnikow. Jest biednym studentem prawa w Petersburgu i wynajmuje skromny pokój. Od dłuższego czasu zalega z czynszem oraz nie stać go na nowe ubranie i godny posiłek.

Bohater decyduje się na zabicie starej lichwiarki Alony i jej siostry. Uważa, że jest to sprawiedliwy wyrok wobec nieuczciwej kobiety. Wydaje mu się, że jest na tyle silny, żeby poradzić sobie ze zbrodnią. Jego zdaniem wybitne jednostki mają prawo do przekraczania granic moralnych, ponieważ to one tworzą historię. Jednakże cała ta zbrodnia wytrąca bohatera z równowagi.

Rodion Raskolnikow stopniowo popada w obłęd. Zaczyna się przemieniać i dochodzi do zrozumienia, że jego poglądy były błędne. Do jego metamorfozy w szczególności przyczynia się ukochana Sonia, której wyznaje popełnione czyny. Pod wpływem kobiety, bohater przyznaje się do winy na policji i zostaje wysłany za karę na Syberię. Tam poprzez ciężką pracę i miłość Soni, staje się kochającym i wrażliwym mężczyzną.

„Romeo i Julia” Szekspira

Motyw przemiany wewnętrznej występuje również w dramacie „Romeo i Julia” autorstwa Williama Szekspira. Romeo i Julia to główne postaci utworu, które zmieniają się pod wpływem uczuć i doświadczeń, którym zmuszeni byli sprostać.

Poznają się na balu i zakochują w sobie od pierwszego wejrzenia. Ich rodziny od dawna żyją w niezgodzie, ale mimo to decydują się na potajemny ślub. Wszystko komplikuje zamordowanie przez Romea Tybalta, który był kuzynem Julii. Mężczyzna zostaje wygnany z Werony, a Julia zmuszona do ślubu z Parysem.

Pomocy udziela jej ojciec Laurenty. Kobieta pozoruje swoją śmierć poprzez zażycie nasennej mikstury. Wiadomość o śmierci Julii dociera do Romea. Z rozpatrzony bohater przybywa na grób ukochanej, zażywa truciznę i umiera. Obudzona ze snu Julia dostrzega martwego ukochanego i sama popełnia samobójstwo, przebijając się sztyletem.

Miłość czołowych postaci stała się symbolicznym motywem wewnętrznej przemiany. Romea poznajemy jako znudzonego i pogrążonego w melancholii młodego człowieka, który przeżywa nieodwzajemnioną miłość do Rozaliny. Z czasem staje się on odważny, dojrzały, śmiały i zaradny. Julia, początkowo grzeczna i posłuszna córka, buntuje się przeciwko rodzicom i jest gotowa walczyć o własne szczęście oraz prawo do decydowania o samej sobie.

Wewnętrzna przemiana Wertera

W „Cierpieniach młodego Wertera” Goethego dochodzi do przemiany głównego bohatera. Werter początkowo był człowiekiem pełnym radości i miłości do świata. Poznał piękną Lottę i zakochał się w niej od pierwszego wejrzenia. Kobieta miała jednak narzeczonego Alberta, który przebywał poza miasteczkiem.

Po jego powrocie życie Wertera staje się nie do zniesienia. Stopniowo zmienia się jego stan psychiki i charakter miłości do Lotty.  Bohater traci sens życia. Cierpienie doprowadza go na skraj wytrzymałości psychicznej i ostatecznie decyduje się popełnić samobójstwo.

Duchowa przemiana Fausta Goethego

Główny bohater dzieła Goethego pt. „Faust” to wielki uczony, który mimo to nadal czuje się niespełniony i pragnie doświadczyć rozkoszy życia. Dlatego postanawia zawrzeć pakt z diabłem i zaczyna spełniać swoje zachcianki. Dzięki temu odkrywa, czym jest radość, zabawa, miłość i sława, ale ostatecznie nie daje mu to satysfakcji.  Uświadamia sobie, że dążenie do realizacji własnych pragnień nie stanowi sensu życia, ale są nim działania na rzecz ludzkości.

Faust przechodzi przemianę duchową. Z pomocą diabła tworzy państwo i odnajduje nim upragnione szczęście oraz spokój. W końcu decyduje się wypowiedzieć słowa, na które diabeł tylko czekał, aby zabrać jego duszę. Ostatecznie nie ma już jednak nad nim władzy.

Marek Winicjusz z „Quo Vadis” Henryka Sienkiewicza

„Quo Vadis” Henryka Sienkiewicza ukazuje przemianę kilku postaci. Najważniejszą z nich jest Marek Winicjusz. Początkowo był on samolubnym młodzieńcem, bogatym patrycjuszem i egoistą, który uwielbiał przyjemności życia. Bohater zakochuje się w ligijskiej zakładniczce i pragnie mieć ją za kochankę. Nie wie jednak, że jest ona chrześcijanką. Wystraszona kobieta postanawia uciec.

W odrzuconym żołnierzu uwidacznia się jego niespokojny i okrutny charakter, który następnie przejawia się w nie wyrozumiałych i bezwzględnych działaniach wobec niewolników. Mimo to mężczyzna nadal darzy Ligię uczuciem i nieustannie jej szuka. Ta sytuacja doprowadza do przemiany Winicjusza, który zaczyna powoli dostrzegać sens w życiu i wierze chrześcijan.  Uczy się cierpliwości i hamowania gniewu oraz staje się mniej dumny, aby zyskać miłość ukochanej.

Przemiana Andrzeja Kmicica z „Potopu” Sienkiewicza

„Potop” Henryka Sienkiewicza to dzieło odnoszące się do dziejów wojny oraz przygodowo-romantycznych perypetii Andrzeja Kmicica, litewskiego szlachcica. Poznajemy go jako człowieka wesołego, zuchwałego, porywczego i ze skłonnościami do awantur, który szacunek podkomendnych zyskał strachem. Jest jednak również osobą hojną i oddaną w walce.

Przez swoje popędy i niewłaściwe zachowanie, wdaje się w spór z okoliczną szlachtą laudańską i nieopatrznie przysięga wierność Januszowi Radziwiłłowi, który jest zdrajcą. Swoimi czynami odrzuca od siebie ukochaną Oleńkę. Pragnie odzyskać jej serce i naprawić swoją reputację. Zmienia nazwisko na Babinicz i wyrusza na wojnę, aby bronić ojczyznę przed Szwedami.

Dokonuje się w nim zmiana. Staje się godnym zaufania człowiekiem i wiernym patriotą. Ostatecznie udaje mu się odzyskać utracony honor oraz miłość Oleńki. Jest to postać literacka, która musiała się dużo napracować i poświęcić, aby stać się lepszym człowiekiem.

Jak napisać ciekawą rozprawkę na ten temat?

Rozprawka z motywem przemiany człowieka jest dość popularnym tematem i często pojawia się na maturze ustnej. Warto więc dobrze przemyśleć dobór lektur, do których chcielibyśmy się odwołać.

Niewątpliwie na uwagę zasługują tutaj wzory wewnętrznej przemiany bohaterów literatury romantycznej, ponieważ stanowiła ona formę buntu przeciw charakteryzującym oświecenie kultowi rozumu. Do takich postaci należą m.in. umarły Gustaw i odrodzony jako Konrad bohater z  „Dziadów” cz. III,  bojownik o wolność narodu imieniem Kordian z dramatu Juliusza Słowackiego oraz Jacek Soplica z „Pana Tadeusza”.

Należy zwrócić również uwagę na lektury obowiązkowe. Odnosząc się do nich, mamy szansę zyskać więcej punktów. Warto uwzględnić także ukazanie różnych aspektów wewnętrznej ewolucji bohaterów tak, aby opisane przez nas przykłady nawiązywały do innych motywów i skutków przemian. Dzięki temu praca stanie się dużo ciekawsza.

We wstępie najlepiej zacząć od sformułowania i wyjaśnienia czym jest pojęcie przemiany. Napisać czego ona dotyczy i jakie są jej aspekty.  Motyw ten występuje w literaturze już od starożytności. Zatem można podkreślić, że jest on ludziom potrzebny niezależnie od epoki i poziomu życia, w którym się znajdują. W zakończeniu należy podsumować zmiany wspomnianych w rozwinięciu postaci i omówić, z czego one wynikają, czy ktoś nimi pokierował, czy są dziełem przypadku, a może siłą woli?

Podsumowanie motywu literackiego

Zastosowanie przez autora motywu przemiany ma na celu ukazać odbiorcy promowane postawy oraz skłonić do przemyśleń nad własnym życiem i postępowaniem. Z reguły ludzie powinni dążyć do pozytywnych zmian. Jednak są również przypadki negatywnych metamorfoz, przez które człowiek z upływem czasu staje się gorszy. Przeobrażenia bohaterów spowodowane są ważnymi i gwałtownymi wydarzeniami, odbijającymi się na ich osobowości. W niektórych przypadkach prowadzą nawet do tego, że stają się one praktycznie nowymi osobami.

Jeśli szukasz więcej propozycji, to warto również zapoznać się z postacią Makbeta Williama Szekspira, Stanisławem Wokulskim z „Lalki” Bolesława Prusa, Balladyną Juliusza Słowackiego oraz Cezarym Baryką z „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego.