Patriotyzm w literaturze. Definicja, przykłady, omówienie

Patriotyzm wiąże się z lojalnością, miłością, poświęceniem i oddaniem wobec własnej ojczyzny. Dawniej mianem patrioty określano osobę walczącą o wolność i niepodległość swojego kraju. Obecnie patriotyzm okazuje się poprzez szacunek i troskę o tradycje, historię, wartości oraz symbole narodowe, a także uczestnictwo w życiu społecznym i politycznym.

Czym jest patriotyzm w literaturze? – definicja

Patriotyzm zalicza się do jednych z najczęściej pojawiających się tematów w literaturze i może mieć bardzo różny wydźwięk. Dzieła literackie mogą odnosić się do konkretnych wydarzeń historycznych lub postaci i działań jednostek, które były szczególnie ważne dla narodu. W Polsce patriotyzm szczególną sławę zyskał w XIX wieku. Stało się tak ze względu na burzliwą historię kraju skupioną na walkach narodowowyzwoleńczych. Społeczeństwo pragnęło niepodległości i ponownego zaistnienia na mapie, co przełożyło się także na pisarzy.

Jakie są przykłady patriotyzmu w literaturze polskiej?

Patriotyzm w Polsce ma szczególne znaczenie, ze względu na historię i walkę narodu polskiego o niepodległość. Oto wyjątkowe przykłady patriotyzmu w literaturze, które są nieodłączną częścią dziedzictwa narodowego i stanowią uosobienie miłości do ojczyzny oraz odzwierciedlają bohaterskie postawy bohaterów literackich wobec zaborcy. To nie tylko historie ukazane w sposób pozytywny, ale także w negatywny, krytykujący dane zachowanie i bierność narodu.

„Hymn do miłości ojczyzny” jako przykład liryki patriotycznej

„Hymn do miłości Ojczyzny” to utwór poetycki, będący wyznaniem patriotycznych uczuć Ignacego Krasickiego. Powstał w roku 1774 po doświadczeniach związanych z konfederacją barską oraz pierwszym rozbiorem Polski. Uznaje się go za początek liryki patriotycznej doby niewoli. To właśnie w nim po raz pierwszy w polskiej literaturze pojawia się motyw cierpienia i ofiary w imię ojczyzny. Ad­re­sa­tem utwo­ru jest mi­łość oj­czy­zny, którą podmiot liryczny określa mianem „świętej” i wynosi do rangi najwyższej wartości.

Autor wiersza zdaje się być pełen świadomości, że brak determinacji w walce o wolność Polski może prowadzić do jej nieodwracalnej utraty. Celem hymnu jest więc wsparcie Polaków poprzez budowanie w nich odwagi i dostarczanie siły, aby walka o wolność ukochanej ojczyzny stała się ich najważniejszym celem.

Miłość do ojczyzny w „Konradzie Wallenrodzie” 

W polskiej literaturze XIX wieku ukazało się wiele znakomitych dzieł z motywem patriotyzmu. Jest nim m.in. utwór Adama Mickiewicza pt. „Konrad Wallenrod”, który tylko pozornie opowiada o dziejach tytułowego bohatera w średniowiecznej Europie, a tak naprawdę miał nakłaniać Polaków do buntu przeciwko zaborcy.

Walter to rycerz, który będąc dzieckiem, zostaje porwany i wychowany przez zakon krzyżacki. Gdy tylko dowiaduje się o swoim prawdziwym pochodzeniu, postanawia uciec i powrócić na Litwę. Tam trafia na dwór księcia Kiejtuta i poślubia jego córkę Aldonę. Zmuszony najazdami Krzyżaków i obawą o swoją ojczyznę, decyduje się podjąć radykalne środki. Wraca do Krzyżaków i podszywa się pod zmarłego zakonnika Konrada Wallenroda. W wyniku tego podstępu zostaje wybrany na Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego i przewodzi ich wojskom tak, aby nieustannie ponosiły klęskę. Przez to dopuszcza się łamania honoru rycerskiego i popełniania licznych zbrodni.

Droga spisku, jakiej podjął się Konrad, świadczy o jego ogromnej miłości do ojczyzny. Bohater poświęca własne szczęście i honor dla osiągnięcia zamierzonego celu. Nawet miłość żony nie jest w stanie go zatrzymać, ponieważ nie potrafi wieść normalnego życia w nieszczęśliwym kraju. Wallenrod zostaje bohaterem narodowym, ale sam ponosi klęskę.

„Pan Tadeusz”, czyli epopeja narodowa epoki romantyzmu

„Pan Tadeusz” to kolejne dzieło narodowego wieszcza dobry romantyzmu, które porusza tematykę patriotyzmu. Tło wydarzeń stanowi kampania napoleońska. To właśnie z nią Polacy wiązali ogromne nadzieje na odzyskanie niepodległości. Poeta podkreśla, że utwór ten powstał przede wszystkim w celu „pokrzepienia serc”.

Już na samym początku patriotyzm manifestuje się poprzez ukazanie piękna polskiego krajobrazu i szlacheckiego dworu, które stanowią symboliczny obraz polskości. Również wszystkie opisane uczty, bale i polowania szlachty odbywają się z poszanowaniem dla polskiej tradycji i z obecnością motywów patriotycznych.

Kluczową rolę odgrywa tutaj postać Jacka Soplicy. Bohater był ubogim szlachcicem, którego cechowała porywczość i gwałtowność. Przyjaźnił się ze Stolnikiem Horeszką. Jednakże wszystko się popsuło, gdy zapragnął poślubić jego córkę i otrzymał odmowę. W zemście dopuścił się morderstwa Stolnika podczas najazdu Moskali. Jego czyn został odebrany za zdradę, dlatego uciekł z kraju. Szukał odkupienia w licznych bitwach i wojnach. Wstąpił do zakonu i przyjął przezwisko Robak, na znak uniżenia. Został emisariuszem organizacji narodowowyzwoleńczej, montując powstanie przeciwko zaborcom. Podczas jednej z bitew, zasłonił piersią Hrabiego, przyjmując kulę na siebie. Wyznał prawdę na łożu śmierci.

Ja­cek So­pli­ca wal­czył w Le­gio­nach Pol­skich i wspo­ma­gał Na­po­le­ona w in­te­re­sie oj­czy­zny. Dlatego pomimo jego burzliwej historii można określić go mianem patrioty. Mickiewicz w ten sposób pragnął podkreślić, jak wielkie znaczenie w życiu człowieka odgrywa służba dla Ojczyzny.

Motyw patriotyzmu w „Kordianie” Juliusza Słowackiego 

Pozostając w kręgu literatury romantycznej, warto także wspomnieć o dramacie Juliusza Słowackiego pt. „Kordian”. Tytułowy bohater poszukuje ideałów, dla których warto poświęcić swoje życie. Początkowo uważa, że jest to miłość romantyczna, jednakże szybko się rozczarowuje i podejmuje nieudaną próbę samobójczą. Dopiero podczas swej podróży po Europie odkrywa, że najwyższą wartość stanowi patriotyzm. Z młodego poety i romantyka przemienia się w wieszcza, dojrzałego patriotę i bohatera narodowego. Przemiana ta dokonuje się podczas monologu na szczycie Mont Blanc

Kordian ze wszystkich sił pragnie oswobodzić swoją ojczyznę. Dlatego w akcie buntu przeciwko zaborom decyduje się sam dokonać zamachu na cara. Zadania jednak nie wykonuje, ponieważ mdleje chwilę przed dokonaniem morderstwa, a następnie zostaje schwytany i skazany na śmierć. Nadmierne ambicje przegrywają z rzeczywistością. Poprzez historię poległego Kordiana, Słowacki wyraża szacunek dla młodych powstańców, ale jednocześnie krytykuje ich za porywczość, brak doświadczenia i indywidualne poświęcenie, zauważając, że te cechy nie przynoszą wolności dla kraju. Jego zdaniem tylko wspólne dążenia i walka o dobro mają szanse na powodzenie.

„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego

„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego jest jednym z najbardziej znanych dzieł literackich epoki Młodej Polski. Autor ukazał w nim panujące nastroje i zwyczaje społeczeństwa w czasie zaborów. Poruszył także kwestie patriotyzmu, poświęcenia dla ojczyzny i uwolnienia jej spod jarzma najeźdźcy. Jego zdaniem jedyną szansą ponownego zaistnienia na mapie jest zjednoczenie dwóch stanów społecznych: inteligencji i chłopstwa, które odczuwają do siebie wzajemną niechęć poprzez trudną historię ich relacji. To właśnie one uczestniczą w tytułowej uroczystości tego dramatu.

Cała akcja rozgrywa się w chacie bronowickiej, symbolizującej Polskę i społeczeństwo polskie. W dramacie pojawiają się zjawy, które mają przebudzić Polaków i zmotywować ich do walki za ojczyznę. Pomimo ogólnej deklaracji zaangażowania w sprawy narodowe, nikt nie chce podjąć konkretnych działań. Jednym z takich duchów jest Wernyhora, który ukazuje się Gospodarzowi i przekazuje mu złoty róg, symbolizujący idee suwerenności i zapowiedź pobudzenia rodaków. Gospodarz powierza tę ważną misję Jasikowi. Młody chłopak ma za zadanie zadąć w złoty róg na znak rozpoczęcia powstania. Nie wykonuje on ostatecznie zadania, ponieważ gubi róg, schylając się po czapkę z piór. Zatraca tym samym szansę na odzyskanie niepodległości. Dramat zamyka taniec chochoła, symbolizujący paraliż narodu.

Definicja patriotyzmu w literaturze Marii Konopnickiej

„Rota” to wiersz autorstwa Marii Konopnickiej opublikowany w roku 1908. Obecnie stanowi jedną z czołowych polskich pieśni patriotycznych. Jego słowa miały na celu podtrzymać ducha w narodzie walczącym z germanizacją. Ko­nop­nic­ka chcia­ła zachęcić Po­la­ków do bun­tu prze­ciw­ko wro­go­wi, nawet w obliczu największych po­świę­ceń. Wiersz zawiera odniesienia do Boga i konkretnych wydarzeń historycznych Polski. To nawiązanie do religii, tradycji i historii narodowej buduje silny fundament patriotyzmu.

„Przedwiośnie”, Stefana Żeromskiego

Kolejnym polskim dziełem literackim z motywem patriotyzmu jest powieść Stefana Żeromskiego pt. „Przedwiośnie”. Przestawiana ona życie młodego Cezarego Baryki, który mieszka w Baku w Rosji. Jego rodzice są Polakami, ale sam bohater nigdy nie odwiedził ojczyzny, dlatego nie czuje do niej żadnego przywiązania. Całe jego życie ulega zmianie, gdy wybucha I wojna światowa i ojciec trafia do wojska. Wówczas zbuntowany chłopak zaczyna popierać rewolucję bolszewicką, a jego matka zostaje skazana na prace przymusowe, gdzie umiera. Po przeżyciu rewolucji Cezary spotyka swojego ojca powracającego z frontu i pod jego namową wyjeżdżają do Polski.

Seweryn, poprzez sentymentalne opisy kraju, przedstawia synowi ojczyznę jako odrodzone i potężne gospodarczo państwo. Nie udaje mu się jednak dotrzeć do kraju przodków, ponieważ sam umiera w czasie podróży. Cezary po przybyciu na miejsce stwierdza, że brak tu szklanych domów i rozkwitu cywilizacji. Jest rozczarowany panującym chaosem politycznym i społecznym oraz wszechobecną biedą. Dopiero z czasem odnajduje się w Polsce i zaczyna angażować w jej odbudowę. Rodzi się w nim miłość do ojczyzny, która wcześniej była mu obca. Opisując zachowanie głównego bohatera, Żeromski pokazał, że patriotyzm to nie tylko rzecz wrodzona, ale coś, czego można się nauczyć i pojąć dopiero z czasem.

„Kamienie na szaniec”, czyli dzieło patriotyczne Aleksandra Kamińskiego

„Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego to dzieło, które obej­mu­je swo­ją fa­bu­łą cza­sy II woj­ny świa­to­wej. Autor w swojej literaturze patriotyzm ukazuje w sposób głęboki, opisując dosłowne oraz społeczne życie ojczyzny. Utwór opowiada o prawdziwych postaciach historycznych: Alku, Rudym i Zośce. Bo­ha­te­ro­wie początkowo dzia­ła­ją w tzw. Ma­łym Sa­bo­ta­żu, a na­stęp­nie prze­cho­dzą do czyn­nej wal­ki zbroj­nej i przynależności do Grup Szturmowych Sza­rych Szeregów.

Pomimo młodego wieku, podejmują się niebezpiecznych misji, prowadzą działalność sabotażową i przeciwstawiają się okupantowi niemieckiemu. Są świadomi ryzyka, ale mimo to cechuje ich gotowość stawienia czoła zagrożeniu. Ich patriotyczne czyny manifestują się nie tylko w walce z wrogiem, ale także w życiu codziennym, w utrzymaniu ducha narodowego i wierności wartościom. Powieść kończy się śmiercią Tadeusza „Zośki” Zawadzkiego, który oddaje swoje życie na rzecz ojczyzny.

Aleksander Kamiński był żołnierzem Armii Krajowej oraz jednym z dowódców Szarych Szeregów, dlatego doskonale zdawał sobie sprawę ze znaczenia szeroko pojętej miłości do okupowanego kraju. Poprzez „Kamienie na szaniec” pragnął ukazać bohaterstwo i patriotyzm młodych ludzi walczących o niepodległość Polski, oddając im tym samym hołd.

Inne przykłady motywu patriotyzmu w literaturze polskiej

Do najwybitniejszych polskich dzieł literackich, które zawierają motyw patriotyzmu, zaliczyć można również:

• „Pieśń o spustoszeniu Podola” Jana Kochanowskiego – utwór nawiązujący do najazdu Tatarów na Podole. Autor nakłania Polaków do zmiany postępowania i przybrania postawy patriotycznej oraz obrony ojczyzny.
• „Dziady” cz. III Adama Mickiewicza – dzieło przedstawiające martyrologię młodzieży polskiej, która przeciwstawia się caratowi. Główny bohater dla swojej ojczyzny nie waha się nawet wystąpić przeciw Bogu.
• „Reduta Ordona” Adama Mickiewicza – wiersz opisujący obronę Warszawy przed Rosjanami podczas powstania listopadowego w 1831 roku, gdzie dowódcą artylerii był Julian Ordon. Autor ukazał nieustępliwość walczących o wolność polskich patriotów.
• Trylogia Henryka Sienkiewicza („Ogniem i mieczem”, „Potop” i „Pan Wołodyjowski”) – dzieło upamiętniające dawną potęgę Polski. Patriotyzm przejawia się m.in. w postawie Kmicica i Wołodyjowskiego.
• „Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego – powieść uka­zu­jąca pro­ces ru­sy­fi­ka­cji pol­skiej mło­dzie­ży po po­wsta­niu styczniowym. Jej patriotyzm okazuje się silniejszy od działań zaborców.
• „Katechizm polskiego dziecka” Władysława Bełzy – krótki wierszyk, w którym poeta stara się zaszczepić dzieciom wartości patriotyczne, ucząc o ich przynależności narodowej i kulturowej.
• „Gloria victis” Elizy Orzeszkowej – nowela, w której autorka pragnęła zapobiec zapomnieniu o powstańcach styczniowych. Chodzi tutaj o przywołanie losów bezimiennych postaci i młodzieńców ginących w walce.

Podsumowanie

Patriotyzm w okresie romantyzmu i pozytywizmu odegrał znaczącą rolę w budowaniu postaw patriotycznych. Literatura, a zwłaszcza narodowowyzwoleńcza poezja, znacząco wpłynęła na kształtowanie narracji patriotycznych i umocnienie tożsamości narodowej. Twórczość literacka stanowiła wyraz miłości do ojczyzny, a także manifestację sprzeciwu wobec działalności zaborczej. Wspomniane w tekście motywy patriotyczne w literaturze wywołują silne emocje i ukazują bohaterskie postawy powstańców, którzy walczyli o wolność swojej ojczyzny. Autorzy w swoich utworach bardzo często poruszali i odwoływali się do ideałów patriotyzmu, umacniając tym samym ducha narodu polskiego w obliczu trudnych czasów. Rzecz to piękna walczyć i ginąć za ojczyznę.